Όπως είναι γνωστό, μια άδικη πράξη που τελείται σε κατάσταση άμυνας (νόμιμης άμυνας), δεν θεωρείται από το νόμο άδικη πράξη και, κατά συνέπεια, δεν τιμωρείται. Πότε ακριβώς όμως μιλάμε για νόμιμη άμυνα, ποιες είναι οι προϋποθέσεις της και πότε έχουμε υπέρβαση των ορίων της;

Νόμιμη άμυνα

Σύμφωνα με το άρθρο 22 παρ. 2 του Ποινικού Κώδικα, άμυνα είναι η " αναγκαία προσβολή του επιτεθέμενου στην οποία προβαίνει το άτομο, για να υπερασπισθεί τον εαυτό του ή άλλον από άδικη και παρούσα επίθεση που στρέφεται εναντίον τους ". Είναι δηλαδή μία κατ' αρχήν άδικη πράξη που όμως τελικά δεν θεωρείται άδικη (και άρα δεν τιμωρείται), γιατί τελέσθηκε για να αποτραπεί μία άδικη επίθεση. Συνπεώς, θα πρέπει να υφίσταται επίθεση, η οποία επίθεση να είναι άδικη/παράνομη, παρούσα και η πράξη άμυνας να μην υπερβαίνει το μέτρο του αναγκαίου. Ως επίθεση θεωρείται κάθε πράξη που προσβάλλει κάποιο έννομο αγαθό, άδικη είναι η επίθεση που δεν δικαιολογείται από το νόμο, ενώ παρούσα είναι η επίθεση που βρίσκεται σε εξέλιξη ή διεκόπη με πρόθεση να ξαναρχίσει ή επίκειται άμεσα η έναρξή της. Και βέβαια πάντα λαμβάνουμε υπόψιν και την αρχή της αναλογικότητας όταν εξετάζουμε τυχόν υπέρβαση ορίων της άμυνας, δηλαδή το απειλούμενο έννομο αγαθό από τον επιτιθέμενο πρέπει να είναι ανάλογο του έννομου αγαθού που προσβάλλει ο αμυνόμενος (δεν μπορεί πχ κάποιος να πυροβολήσει έναν που πήγε να κλέψει από τον κήπο του κάτι, έστω κι αν δεν υπήρχε κανένας άλλος τρόπος να τον αποτρέψει).

Υπέρβαση των ορίων της άμυνας

Η υπέρβαση των ορίων της άμυνας είναι ένα από τα σημαντικότερα σημεία για υποθέσεις όπως αυτή του Ζακ Κωστόπουλου. Σύμφωνα με το άρθρο 22 παρ. 3 του Ποινικού Κώδικα, " το αναγκαίο μέτρο της άμυνας κρίνεται από το βαθμό επικινδυνότητας της επίθεσης, από το είδος της βλάβης που απειλούσε, από τον τρόπο και την ένταση της επίθεσης και από τις λοιπές περιστάσεις ". Τέλος, η υπέρβαση των ορίων της άμυνας, τιμωρείται σύμφωνα με το άρθρο 23 του Ποινικού Κώδικα " αν η υπέρβαση έγινε με πρόθεση, με ποινή ελαττωμένη, και αν έγινε από αμέλεια, σύμφωνα με τις διατάξεις τις σχετικές με αυτήν ", ενώ " μένει ατιμώρητος και δεν του καταλογίζεται η υπέρβαση, αν ενέργησε μ' αυτό τον τρόπο εξαιτίας του φόβου ή της ταραχής που του προκάλεσε η επίθεση ".

Υπόθεση Ζακ Κωστόπουλου

Από τη νομολογία προκύπτει ότι και σε περιπτώσεις ληστείας -όπως και γενικότερα απειλής κατά της ζωής κάποιου- θεωρείται εντός των ορίων της νόμιμης άμυνας και η προσβολή της ζωής του επιτιθέμενου, εφόσον βέβαια κριθεί από τις περιστάσεις ότι δεν υπήρχε άλλο ηπιότερο μέσο για την αποτροπή της (αν υπήρχε ηπιότερο πρόσφορο μέσο για την αποτροπή της, τότε σαφώς μιλάμε για υπέρβαση των ορίων της άμυνας). Ένα άλλο σημείο - κλειδί είναι και το κατά πόσον η επίθεση είναι παρούσα (πχ η καταδίωξη και η δολοφονία ενός ληστή την ώρα που τρέχει να διαφύγει δεν θεωρείται νόμιμη άμυνα, αλλά ανθρωποκτονία από πρόθεση). Επίσης, πάντα λαμβάνεται υπόψιν και η ψυχική ταραχή που μπορεί να ένιωσε κάποιος από την επίθεση εναντίον του. Δεν θα ήθελα να μπω σε λεπτομέρειες σχετικά με όσα συνέβησαν στη συγκεκριμένη υπόθεση, καθόσον διαρκώς αποκαλύπτονται νέα στοιχεία και άλλα αναμένονται. Φρονώ πάντως ότι θα είναι μια πολύ δύσκολη υπόθεση, για όλα τα εμπλεκόμενα μέρη, και θα έχει αρκετό ενδιαφέρον η έκβασή της. Το πιο σημαντικό στοιχείο θα είναι η έκθεση του ιατροδικαστή, ώστε να προκύψει η ακριβής αιτία θανάτου.