Η διάδοση του Ισλάμ στην ΒοσνίαΣε αντίθεση με τα υπόλοιπα Βαλκάνια, στην περιοχή της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης παρατηρείται μεγάλης κλίμακας και σχετικά ταχεία εξάπλωση του ισλάμ, όχι μόνο στις πόλεις αλλά και στην ύπαιθρο. Το ζήτημα έχει απασχολήσει ιδιαίτερα την έρευνα, αλλά η αντιπαράθεση δεν έχει μόνο επιστημονικό χαρακτήρα: η ύπαρξη συμπαγών μουσουλμανικών πληθυσμών στην πάλαι ποτέ οθωμανική επαρχία της Βοσνίας, οι οποίοι τον 20ό αιώνα εντάχθηκαν στο γιουγκοσλαβικό κράτος και τη δεκαετία του 1990 βρέθηκαν στο επίκεντρο του πολέμου και της νέας εθνογένεσης που ακολούθησε τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας, έχει δώσει έντονο πολιτικό και ιδεολογικό χαρακτήρα στη συζήτηση .
Η παλαιότερη έρευνα είχε θεωρήσει ότι οι ντόπιοι κριστιάνι (krstijani, δηλαδή χριστιανοί), το ποίμνιο της μεσαιωνικής βοσνιακής Εκκλησίας, ήταν οπαδοί της βογομιλικής αίρεσης . Η «βογομιλική θεωρία», η οποία επικράτησε για μεγάλο διάστημα, απέδιδε στην υποτιθέμενη αιρετική φύση της ντόπιας Εκκλησίας μια σειρά διακριτών χαρακτηριστικών που παρατηρούνται στη βοσνιακή θρησκευτική και πολιτισμική ζωή, όπως η ανέγερση ενεπίγραφων ανάγλυφων επιτύμβιων μονόλιθων (stećci) στα νεκροταφεία του ύστερου Μεσαίωνα (από τον 11ο έως τον 15ο-16ο αιώνα). Η ίδια θεωρία ερχόταν επίσης να εξηγήσει γιατί το μεγαλύτερο μέρος των χριστιανών της
Βοσνίας, η οποία ανήκε εκκλησιαστικά στο πατριαρχείο Ρώμης, προσχώρησε μαζικά στο ισλάμ, αντίθετα με τους Σέρβους γείτονές τους ή τους άλλους βαλκανικούς πληθυσμούς: οι κριστιάνι θεωρήθηκε ότι στράφηκαν στο ισλάμ μετά την οθωμανική κατάκτηση (1463) επειδή είχαν ήδη αποξενωθεί από την καθολική Εκκλησία εξαιτίας των διώξεων που είχαν υποστεί.
Επιτύμβιος μονόλιθος στη νεκρόπολη της Ραντίμλια (Radimlja), Ερζεγοβίνη.
Η πλειονότητα των μονόλιθων (stećci) στο συγκεκριμένο νεκροταφείο είναι του 15ου-16ου αιώνα.Η θεωρία του βογομιλισμού βρήκε μεγάλη απήχηση στους βόσνιους μουσουλμάνους (κι εξακολουθεί να έχει απήχηση στο συλλογικό φαντασιακό,
παρόλο που έχει καταρριφθεί από την επιστημονική έρευνα) γιατί πρόσφερε ένα εναλλακτικό αφήγημα για τον εξισλαμισμό των προγόνων τους, μακριά από το δίπολο που ερμήνευε τον ταχύ (συγκριτικά με άλλες περιοχές) εξισλαμισμό της Βοσνίας είτε ως προϊόν εξαναγκασμού είτε, ακόμη χειρότερα, ως αποτέλεσμα της προθυμίας των Βόσνιων να συνεργαστούν με τον κατακτητή. Η υπόθεση ότι η βοσνιακή Εκκλησία ήταν βογομιλική εξηγούσε τη βοσνιακή περίπτωση με όρους τοπικής θρησκευτικής ιδιαιτερότητας: ήταν αυτή που διευκόλυνε τον εξισλαμισμό, αλλά και που ταυτόχρονα έκανε το βοσνιακό ισλάμ διαφορετικό από την επίσημη οθωμανική του εκδοχή.
Οι βογόμιλοι πρέσβευαν μια δυιστική διδασκαλία, σύμφωνα με την οποία ο ορατός και γήινος κόσμος είναι δημιούργημα της κακής θεότητας, ενώ ο ουράνιος κόσμος δημιούργημα της καλής.
Σήμερα πια ξέρουμε ότι η βοσνιακή Εκκλησία δεν ακολουθούσε αυτήν την αίρεση ούτε κάποια άλλη: ήταν απλώς σχισματική, έχοντας αποσχιστεί από το πατριαρχείο Ρώμης . Επιπλέον, έχει καταδειχτεί ότι επιτύμβιους μονόλιθους δεν ανήγειραν μόνο οι κριστιάνι, αλλά και οι υπόλοιποι Βόσνιοι, καθολικοί, ορθόδοξοι και μουσουλμάνοι . Ξέρουμε επίσης ότι ο εξισλαμισμός των ντόπιων δεν προχώρησε τόσο γρήγορα όσο πιστευόταν παλαιότερα. Πράγματι, στις δεκαετίες μετά την οθωμανική κατάκτηση μεγάλο μέρος των κατοίκων στη Βοσνία και την Ερζεγοβίνη ασπάστηκε το ισλάμ, κάτι που δεν συναντούμε σε άλλες βαλκανικές περιοχές. Πρέπει όμως να φτάσουμε στα τέλη του 16ου αιώνα για να γίνουν πλειονότητα οι μουσουλμάνοι . Ακόμα, την ίδια περίοδο δεν αυξάνεται μόνο ο αριθμός των μουσουλμάνων, αλλά και των ορθοδόξων στις βοσνιακές περιοχές. Όπως επισημαίνει ο Τζον Φάιν , η θρησκευτική μεταστροφή ήταν ένα φαινόμενο μεγάλης κλίμακας και πολλαπλών κατευθύνσεων.
Βλέπουμε μέλη της βοσνιακής Εκκλησίας να ασπάζονται το ισλάμ, την ορθοδοξία ή τον καθολικισμό, με αποτέλεσμα να εξαφανίζεται η βοσνιακή Εκκλησία από το προσκήνιο. Βλέπουμε να μειώνεται πάρα πολύ ο αριθμός των καθολικών, καθώς πολλοί μεταναστεύουν, ενώ άλλοι ασπάζονται το ισλάμ ή την ορθοδοξία. Βλέπουμε την ορθοδοξία να αυξάνεται αριθμητικά, αλλά και πάλι να χάνει ορισμένα μέλη της, ιδίως προς όφελος του ισλάμ αλλά σε κάποιες περιπτώσεις και του καθολικισμού. Η θρησκευτική μεταστροφή, λοιπόν, ήταν ένα γενικό φαινόμενο πολλαπλών κατευθύνσεων.
Το ισλάμ σίγουρα κέρδισε τους περισσότερους νέους προσήλυτους, αλλά και η ορθοδοξία κέρδισε πολλούς. Το ισλάμ είχε, φυσικά, ποικίλα πλεονεκτήματα: ήταν η θρησκεία του κράτους των κατακτητών και υπήρχαν υλικά πλεονεκτήματα στη σύμπλευση με τους νέους κυριάρχους. Επιπλέον, η εγκόσμια επιτυχία του φαινόταν ως σημάδι της εύνοιας του Θεού. Παρατηρούμε επίσης ότι η αλλαγή του θρησκεύματος συνέβη σταδιακά και ότι η ταχύτητά της ήταν διαφορετική από τόπο σε τόπο.
Πώς όμως μπορεί να ερμηνευθεί αυτή η ιδιαιτερότητα;
Γιατί ο εξισλαμισμός προχώρησε σε τέτοια έκταση στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, σε αντίθεση με άλλες περιοχές των Βαλκανίων;Πλέον γίνεται δεκτό από την έρευνα ότι η ιδιότυπη εκκλησιαστική κατάσταση της υστερομεσαιωνικής Βοσνίας έπαιξε όντως ρόλο στη διάδοση του ισλάμ, αλλά με διαφορετικό τρόπο απ’ ό,τι είχε θεωρηθεί στο παρελθόν . Το σημαντικό δεν ήταν το τι ακριβώς πίστευαν οι ντόπιοι (δοξασίες που μπορούν να θεωρηθούν «αιρετικές» με δογματικούς όρους συναντούσε κανείς και σε άλλες βαλκανικές περιοχές), αλλά το ότι στα βοσνιακά εδάφη δεν υπήρχε εδραιωμένη εκκλησιαστική ιεραρχία: η βοσνιακή Εκκλησία δεν είχε επισκόπους, ενώ ο καθολικός επίσκοπος έδρευε στο ουγγρικό Ντιάκοβο (Đakovo, σήμερα στην Κροατία), έξω από την επικράτεια του μεσαιωνικού βασιλείου. Ο κλήρος ήταν ολιγάριθμος και βρισκόταν στα αναλόγως λιγοστά μοναστήρια, χωρίς ιδιαίτερη παρουσία στην αγροτική ενδοχώρα. Ήταν μάλλον αυτές οι συνθήκες, σε συνδυασμό με τον γοργό εξισλαμισμό των αρχοντικών στρωμάτων, που διευκόλυναν την εξάπλωση του ισλάμ και στην αγροτική ύπαιθρο. Είναι ενδεικτικό ότι εκεί όπου υπήρχαν μεγάλα φραγκισκανικά μοναστήρια, τα οποία άλλωστε αναγνωρίστηκαν από τον Μεχμέτ Β΄ και τους διαδόχους του, ο καθολικός πληθυσμός διατηρήθηκε σε μεγάλο βαθμό .Τέλος, για την ισχυροποίηση του ισλάμ στις βοσνιακές περιοχές καθοριστικές υπήρξαν οι δημογραφικές ανακατατάξεις μετά τον πόλεμο με τον Ιερό Συνασπισμό (1684-99) και την απώλεια της Ουγγαρίας. Πολλοί μουσουλμάνοι πρόσφυγες από τις περιοχές που κατέκτησαν οι Αψβούργοι μετακινήθηκαν στην οθωμανική επικράτεια κι οι περισσότεροι εγκαταστάθηκαν στη Βοσνία, ενώ πολλοί χριστιανοί, ιδίως καθολικοί, κατέφυγαν στην αψβουργική πλέον Σλαβονία. Ακόμη περισσότερο: η μετατροπή της Βοσνίας σε μεθοριακή επαρχία και η στρατιωτικοποίησή της, στο πλαίσιο της αναδιοργάνωσης της οθωμανικής άμυνας εναντίον των Αψβούργων, ενίσχυσε περαιτέρω τον οθωμανικό και μουσουλμανικό χαρακτήρα της περιοχής .ΕΛΕΝΗ ΓΚΑΡΑ ( Επίκουρη Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αιγαίου )
ΓΙΩΡΓΟΣ ΤΖΕΔΟΠΟΥΛΟΣ ( Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Αθηνών )
Χριστιανοί και μουσουλμάνοι στην Οθωμανική Αυτοκρατορία .Θεσμικό πλαίσιο και κοινωνικές δυναμικές ( 2015 ).
( Leon Goldenson , Νυρεμβέργη , σελ. 170 ).gif "Laughing")
Συγκεκριμένα τον αριθμό αυτό είχε επικαλεστεί ο κυβερνήτης της Νέας Υόρκης Martin Glynn το 1919. ( Ντέηβιντ Ίρβινγκ, Η Δίκη της Νυρεμβέργης , σελ. 108 ). Ο αριθμός αυτός αναφέρθηκε και στην ετυμηγορία του δικαστηρίου της Δίκης της Νυρεμβέργης και γι' αυτό παρέμεινε. Στην πραγματικότητα κατά την διάρκεια της δίκης είχαν αναφερθεί οι αριθμοί 5.700.000 , 4.500.000 και στρογγυλοποιημένα 5.000.000 . Σύμφωνα με την μαρτυρία του Βίλχελμ Χοτλ τόσο ο Άιχμαν όσο και ο Χίμλερ υπολόγιζαν τους εξολοθρεμένους Εβραίους επίσης στα 6.000.000. Ο ιστορικός Ραούλ Χίλμπεργκ τους υπολογίζει στα 5.300.000 . ( Leon Goldenson , Νυρεμβέργη , σελ. 32 - 33 , πρόλογος του καθηγητή ιστορίας Ρόμπερτ Τζέλατλι ).
