Η Απόταξη του Σατανά ως Απόρριψη της Ελληνικής Θρησκευτικής Κοσμοθεωρίας

[tanipteros]

Η ακολουθία του Ορθόδοξου βαπτίσματος περιλαμβάνει ένα από τα πιο δραματικά και θεολογικά φορτισμένα στοιχεία της: την «απόταξη του Σατανά». Ο κατηχούμενος καλείται να δηλώσει: «Αποτάσσομαι τω Σατανά, και πάσι τοις έργοις αυτού, και πάση τη λατρεία αυτού, και πάσι τοις αγγέλοις αυτού, και πάση τη πομπή αυτού». Η διατύπωση αυτή δεν είναι αφηρημένη ούτε ουδέτερη· εντάσσεται σε ένα συγκεκριμένο ιστορικό και πολιτισμικό πλαίσιο: τον ύστερο ελληνορωμαϊκό κόσμο.

Για να κατανοηθεί το νόημα αυτής της αποταγής, πρέπει να εξεταστεί τι ακριβώς σήμαιναν οι όροι «λατρεία», «πομπή» και «έργα» του Σατανά για τους πρώτους χριστιανούς. Οι Πατέρες της Εκκλησίας, και ιδίως ο Κύριλλος Ιεροσολύμων, δίνουν μια απολύτως συγκεκριμένη ερμηνεία: η «λατρεία του Σατανά» ταυτίζεται με τις πράξεις της ειδωλολατρικής θρησκείας, δηλαδή με τη συμμετοχή σε ναούς, θυσίες, θυμιάματα, τελετουργίες και λατρευτικές πράξεις προς τα είδωλα. Αυτές οι πρακτικές δεν είναι θεωρητικές έννοιες, αλλά αποτελούν τον πυρήνα της ελληνικής θρησκευτικής ζωής.

Η αρχαία ελληνική θρησκεία δεν περιοριζόταν σε μια αφηρημένη πίστη σε πολλούς θεούς. Ήταν ένα ολοκληρωμένο σύστημα ζωής που περιλάμβανε θέατρα, δημόσιες γιορτές, πομπές, μαντεία, μαγικές πρακτικές, φυλαχτά και αποτρόπαια σύμβολα. Τα θέατρα, για παράδειγμα, δεν ήταν απλώς χώροι ψυχαγωγίας αλλά συνδέονταν με λατρείες όπως του Διονύσου. Οι πομπές ήταν θρησκευτικές τελετές προς τιμήν θεών. Τα μαντεία, όπως των Δελφών, αποτελούσαν βασικό μηχανισμό επικοινωνίας με το θείο. Όλα αυτά συνθέτουν ακριβώς αυτό που οι Πατέρες ονομάζουν «πομπή» και «λατρεία» του Σατανά.

Ο Ιωάννης Χρυσόστομος επιβεβαιώνει αυτή την ερμηνεία, επεκτείνοντας την έννοια της «πομπής του Σατανά» σε κοινωνικές και πολιτισμικές πρακτικές της εποχής του, όπως τα θεάματα, οι αγώνες, οι δεισιδαιμονίες και τα φυλαχτά. Αυτές οι πρακτικές δεν ήταν τυχαίες· αποτελούσαν μέρος της ελληνορωμαϊκής θρησκευτικής και κοσμικής ζωής. Έτσι, η απόταξη δεν αφορά απλώς μια «πνευματική» αποκήρυξη του κακού, αλλά μια ριζική ρήξη με ολόκληρο τον ελληνικό θρησκευτικό πολιτισμό.

Αν δούμε το θέμα ιστορικά, η Εκκλησία αναπτύχθηκε μέσα σε έναν κόσμο όπου η κυρίαρχη θρησκεία ήταν η ελληνική πολυθεΐα (σε συνδυασμό με ρωμαϊκά στοιχεία). Οι πρώτοι χριστιανοί που βαπτίζονταν προέρχονταν κατά κύριο λόγο από αυτό το περιβάλλον. Συνεπώς, η «απόταξη του Σατανά» δεν μπορούσε να είναι κάτι γενικό και αφηρημένο· είχε συγκεκριμένο περιεχόμενο: την εγκατάλειψη των θεών, των τελετών και των πρακτικών που μέχρι τότε αποτελούσαν τον πυρήνα της ζωής τους.

Η χρήση του όρου «Σατανάς» λειτουργεί εδώ ως θεολογική ερμηνεία της ελληνικής θρησκείας. Οι θεοί δεν αντιμετωπίζονται ως απλώς ψευδείς ή ανύπαρκτοι, αλλά ως δυνάμεις που σχετίζονται με την πλάνη και, σε πολλές πατερικές ερμηνείες, με δαιμονικές οντότητες. Έτσι, η αποκήρυξη της λατρείας τους εκφράζεται ως αποκήρυξη του Σατανά.

Επιπλέον, η πράξη της αποταγής γίνεται στραμμένη προς τη δύση, σύμβολο του σκότους, ενώ η σύνταξη με τον Χριστό γίνεται στραμμένη προς την ανατολή, σύμβολο του φωτός. Αυτή η συμβολική κίνηση ενισχύει την ιδέα μιας μετάβασης από έναν κόσμο (τον παλαιό, παγανιστικό) σε έναν νέο κόσμο (τον χριστιανικό).

Συνεπώς, μπορεί να υποστηριχθεί ότι η απόταξη του Σατανά στο ορθόδοξο βάπτισμα λειτουργεί ως τελετουργική και θεολογική αποκοπή από την αρχαία ελληνική θρησκεία. Οι όροι που χρησιμοποιούνται στα λειτουργικά κείμενα και οι ερμηνείες των Πατέρων δεν αφήνουν περιθώριο να θεωρηθεί ότι πρόκειται απλώς για μια γενική ηθική δήλωση. Αντιθέτως, αντανακλούν μια συγκεκριμένη ιστορική σύγκρουση: τη σύγκρουση μεταξύ Χριστιανισμού και ελληνικού πολυθεϊσμού.

Βεβαίως, η γλώσσα της Εκκλησίας επεκτείνει αυτή τη σύγκρουση σε ευρύτερο πνευματικό επίπεδο. Ωστόσο, στο ιστορικό της υπόβαθρο, η απόταξη παραμένει βαθιά ριζωμένη στην ανάγκη απομάκρυνσης από τον ελληνικό θρησκευτικό κόσμο. Έτσι, η απόταξη του Σατανά δεν είναι απλώς μια συμβολική πράξη, αλλά μια συνειδητή και ολική εγκατάλειψη της ελληνικής λατρευτικής παράδοσης και ένταξη σε ένα νέο, μονοθεϊστικό και χριστοκεντρικό σύστημα πίστης.

πηγή: ΤΑΝΥΠΤΕΡΟΣ