Νεοπλατωνικὴ διδασκαλία περὶ τοῦ Καθαροῦ Φωτός κατὰ τὸν θάνατον

[tanipteros]

Νεοπλατωνικὴ διδασκαλία περὶ τοῦ Καθαροῦ Φωτός κατὰ τὸν θάνατον

Ὅταν ἡ ψυχὴ τοῦ ἀνθρώπου ἀπαλλάσσεται τῶν δεσμῶν τοῦ σώματος, οἱ ἔξωθεν λειτουργίαι καταλύονται, καὶ τὰ στοιχεῖα ἐπὶ τὸ ἀρχέγονόν των ἀναχωροῦσιν. Τὸ σῶμα ὡς γῆ βαρύνεται καὶ πίπτει· τὸ ὑγρὸν ἀφανίζεται καὶ δίψα καταλαμβάνει· ἡ θερμότης σβέννυται καὶ ψῦχος περιβάλλει· ἡ πνοὴ ἐκλείπει καὶ σκότος καλύπτει τὴν αἴσθησιν.

Μετὰ δὲ τὴν διάλυσιν ταύτην τῶν ἐξωτερικῶν, ἡ ψυχὴ εἰς τὰ ἔνδοθεν προχωρεῖ. Τότε ὁ νοῦς, ὃς δι’ ὅλης τῆς ζωῆς ἐτύγχανε ἐπιμερισμένος εἰς λογισμοὺς, φαντασίας καὶ κινήσεις, ἀναστρέφεται ἐπὶ τὴν ἑαυτοῦ ἀρχὴν. Καὶ φανεροῦται πρῶτον λευκὸν ὅραμα καθαρότητος, εἶτα ἐρυθρὸν πάθος ὡς πυρ, καὶ τελευταῖον μέλαινα λήθη καὶ ἀφανισμὸς συνειδήσεως.

Ἐνταῦθα δὲ, εἰ τὸ πνεῦμα ἀσκήσει ἔσχεν ἐν τῷ βίῳ, ἐπιλάμπει τὸ Καθαρὸν Φῶς· οὐκ ἔστιν ὄψις αἰσθητὴ, οὐδὲ λογισμὸς, ἀλλ’ αὐτὴ ἡ φύσις τοῦ Νοῦ, ἄμορφος, ἀδιάκριτος, ἄνευ παντὸς ἐγώ. Ἐστὶν ἡ πηγαία λαμπρότης, ἡ θεία ἐπίγνωσις, ἡ τοῦ Ἑνὸς ἀντανάκλασις.

Ὁ τὸ φῶς τοῦτο γνῶν, ἄφοβος ἵσταται· οὐ κινεῖται, οὐκ ἐπιχειρεῖ, οὐδὲ λογίζεται· ἀλλ’ ἐν τῇ ἡσυχίᾳ μένει, ἐν τῇ ἀμερίστῳ λαμπρότητι τοῦ Ἑνός. Καὶ ταύτῃ τῇ ἐπιγνώσει ἐπιτυγχάνει τὴν τελείαν ἀπαλλαγὴν, ἀναβαίνων εἰς τὸ ἄρρητον ἀγαθόν.

Ὁ δὲ ἀσκήσει ἄπειρος, τὸ φῶς τοῦτο ἢ οὐκ ἀναγνωρίζει, ἢ τρέμει ἔμπροσθεν αὐτοῦ, καὶ εἰς σκιὰς καὶ φαντασίας τοῦ νοὸς ἐμπίπτει· θεῶν φαντασματοειδῶν καὶ δαιμονίων εἰκόνων πλήρης ὁραμάτων ἀναφαίνεται· καὶ ἐὰν μὴ ἀπαλλαγῇ, πάλιν εἰς γένεσιν ὑποπίπτει.

Διὸ χρὴ τὸν μύστην, ἔτι ζῶντα, μελετᾶν τὴν ἡσυχίαν, τὴν ἐπιστροφὴν τοῦ νοὸς ἐπ’ αὐτὸν ἑαυτόν, τὴν μνήμην τοῦ θείου φωτός. Ἐν τῷ ὕπνῳ, ἐν τῷ ὀνείρῳ, ἐν ταῖς ἐπιγείοις φαντασίαις ἀσκείτω τὸν ἔλεγχον, ἵνα καὶ ἐν τῇ ὥρᾳ τοῦ θανάτου μὴ πλανηθῇ.

Ἡ διδασκαλία οὖν ἡμῖν ὑποδεικνύει τὴν ὁδόν: ὅταν ὁ χρόνος ὁ ἔσχατος φθάσῃ, καὶ τὸ Καθαρὸν Φῶς ἐπιλάμψῃ, μὴ φοβηθῇς· μὴ ταυτισθῇς μετὰ πάθους ἢ φαντασίας· ἀλλ’ εἰπὲ πρὸς ἑαυτόν·

«Τοῦτο τὸ Φῶς, ἡ ἄχρονος οὐσία, ἐστὶν ἐμὴ ἀληθὴς φύσις· ἐν αὐτῷ μένω· ἐν αὐτῷ ἀναβαίνω πρὸς τὸ Ἕν.»

Οὕτως ἡ ψυχὴ ἀναλύεται ἐκ τοῦ χρόνου καὶ τοῦ γίγνεσθαι, καὶ ἐν τῷ ἀμερίστῳ ἀναπαύεται.

Παραπομπαί Νεοπλατωνικαί

Πλωτῖνος, Ἐννεάδες VI.9.11: «Ἐπειδὰν γὰρ ἡ ψυχὴ ἀναστρέψῃ ὅλη πρὸς ἑαυτὴν καὶ ἀφελκύσῃ πάντα τὰ ἔξωθεν, τότε ἐπιλάμπει αὐτῇ τὸ ἓν φῶς τοῦ Ἀγαθοῦ.»

Πρόκλος, Στοιχείωσις Θεολογική, Πρότασις 123: «Πᾶσα ψυχὴ ἐφ’ ὅσον ἀναβλέπει πρὸς τὸ ἓν, φωτίζεται· ἐφ’ ὅσον δὲ ἐκπίπτει εἰς τὸ γίγνεσθαι, συσκοτίζεται.»

Πλωτῖνος, Ἐννεάδες V.3.17: «Ἡ ὄψις τοῦ Ἑνὸς οὐκ ἐστὶν ἔξωθεν, ἀλλ’ ἔσωθεν ἐπιλάμψασα ἐν σιγῇ, ἄνευ εἴδους καὶ λόγου.»

Θεολογικὴ διάστασις
Κατὰ τὸν Πλωτῖνον (Ἐννεάδες VI.9), ἡ ἀναγωγὴ τῆς ψυχῆς ἐπὶ τὸ Ἕν ἐστὶν ἔκστασις· λύσις ἀπὸ παντὸς ἑτέρου καὶ μέθεξις τοῦ ἀμερίστου. Τοῦτο τὸ «φῶς» οὐχὶ ὡς ἀντικείμενον ἔμπροσθεν τῆς ψυχῆς φαίνεται, ἀλλ’ ὡς ἔσωθεν ἔλλαμψις, ἥτις τὴν ψυχὴν ἁρπάζει εἰς ἡσυχίαν ἀνεκλάλητον. Ὁ Πρόκλος διδάσκει (Στοιχείωσις Θεολογική, πρότασις 123) ὅτι πᾶσα ψυχὴ ἐφ’ ὅσον ἀναβλέπει πρὸς τὸ Ἕν, φωτίζεται, ὅταν δὲ ἐκπίπτῃ εἰς τὸ γίγνεσθαι, συσκοτίζεται. Οὕτως τὸ Καθαρὸν Φῶς ἔστιν ἡ αὐτὴ ἐνέργεια τοῦ Ἑνὸς, ἡ προσφερομένη τῇ ψυχῇ ἐν τῇ ἐσχάτῃ ὥρᾳ.

Τὸ φῶς οὖν τοῦτο ἐστὶ τὸ «ἀκτίστως ἐπιλάμπον»· οὐκ ἀντικείμενον, ἀλλὰ ἡ ἴδια τοῦ Νοῦ ἀλήθεια, καὶ δι’ αὐτοῦ ἡ ψυχὴ ἀναβαίνει πρὸς τὸ ἄρρητον Ἀγαθόν. Ἐὰν ἡ ψυχὴ γνῶ καὶ μὴ πλανηθῇ ὑπὸ φαντασιῶν ἢ φόβου, τότε ἀπαλλάσσεται ἀπὸ τοῦ κύκλου τῆς γενέσεως καὶ τῆς φθορᾶς.

Θεουργικὴ διάστασις
Οἱ θεουργοὶ ἔθεσαν ὡς σκοπὸν τῆς ἀσκήσεως τὴν ἐκγύμνασιν τῆς ψυχῆς, ἵνα ἐν τῇ ὥρᾳ τοῦ θανάτου μὴ ταραχθῇ. Ἐν ταῖς τελεταῖς, διὰ θυμιαμάτων, ὕμνων καὶ συμβόλων, ἐπαιδαγώγουν τὸ πνεῦμα εἰς ἀναγνώρισιν τοῦ θείου φωτός. Ὁ Πρόκλος ἐν τοῖς Χαλδαϊκοῖς Σχολίοις μαρτυρεῖ ὅτι τὰ θεῖα φῶτα ἐπιφαίνονται τῇ ψυχῇ ὡς ὁδοδείκται πρὸς τὸ ἄρρητον.

Ὁ μύστης ὀφείλει καὶ ζῶν καὶ ἐν ὕπνῳ καὶ ἐν διαλογισμῷ νὰ ἐξασκεῖ τὴν ἐπίγνωσιν τῆς ἡσυχίας, ἵνα καὶ ἐν τῇ μεθορμίᾳ μὴ πλανηθῇ. Ὅταν ἡ ψυχὴ ἀναχωρῇ, ἡ μνήμη τῶν ἱερῶν ὕμνων καὶ τῆς θεωρίας τῶν θείων εἰκόνων γίνεταί της ὡς ὁδὸς ἀναβάσεως.

Συμπέρασμα
Ἡ ἐμπειρία τοῦ Καθαροῦ Φωτός οὐκ ἔστιν ἄλλη παρὰ ἡ ἀποκάλυψις τῆς τοῦ Ἑνὸς ἐλλάμψεως. Ὁ τὸν βίον ἁγνίσας, τὸν νοῦν ἡσυχάσας καὶ τὴν ψυχὴν παιδαγωγήσας διὰ τῆς θεουργικῆς ἐξασκήσεως, ἐν τῇ ἐσχάτῃ ὥρᾳ τοῦ βίου θὰ ἀναγνωρίσῃ τὸ φῶς τοῦτο καὶ ἐν αὐτῷ θὰ μείνῃ. Ὁ δὲ ἄπειρος καὶ ἀμελής θὰ πλανηθῇ ὑπὸ τῶν εἰδώλων καὶ θὰ ἐπιστρέψῃ πάλιν εἰς τὴν γένεσιν.

Διὸ χρὴ ἡμᾶς, ζῶντας ἔτι, νὰ μελετῶμεν τὴν ἐπιστροφὴν τοῦ νοὸς πρὸς τὸ Ἕν, καὶ τὴν ἡσυχίαν ἐν ᾗ τὸ Καθαρὸν Φῶς ἐπιλάμπει, ἵνα ὅταν ὁ θάνατος ἐπέλθῃ, ἀναγνωρίσωμεν τὸ ἄρρητον καὶ μείνωμεν ἐν αὐτῷ ἀπαθῶς καὶ ἀμερίστως.