Νέα Πλατωνικὴ Σχολὴ Ἐπιστροφῆς εἰς τὸ Ἐν, μετὰ ὀχήματος τὴν Συμπόνιαν

[tanipteros]

Νέα Πλατωνικὴ Σχολὴ Ἐπιστροφῆς εἰς τὸ Ἐν, μετὰ ὀχήματος τὴν Συμπόνιαν
ΜΕΡΟΣ Αʹ
Συστηματικὴ Νεοπλατωνικὴ Φιλοσοφία–Θεολογία τῆς Συμπόνιας

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Αʹ
Περὶ τοῦ Ἑνὸς–Ἀγαθοῦ καὶ τῆς Ἀπαθείας τῆς Τελειότητος
Ἀρχὴ πάσης διδασκαλίας ὀρθῆς καὶ θεολογίας ἀκριβεστάτης ἐστίν, ἡ περὶ τοῦ Ἑνὸς–Ἀγαθοῦ ἔννοια· τοῦ ὄντως ὄντος, ὃ οὔτε ἐν τοῖς οὖσιν ἀριθμεῖται, οὔτε τῇ οὐσίᾳ συνάπτεται, ἀλλ’ ὑπὲρ πᾶσαν οὐσίαν ὑπερέχει. Τὸ Ἐν–Ἀγαθὸν οὔτε λέγεται κυρίως οὔτε νοεῖται καθ’ ὅρους ἀνθρωπίνους, ἀλλὰ μόνον ἐνδεικτικῶς καὶ ἀναγωγικῶς σημαίνεται, ὡς ἀρχὴ καὶ πηγή παντὸς τοῦ ὄντος καὶ παντὸς τοῦ ἀγαθοῦ.

Τοῦτο τὸ Ἐν ἐστὶν ὑπερούσιον, οὐχ ὡς ἔχον οὐσίαν ἀνωτέραν, ἀλλ’ ὡς ἀπολύτως ἐκτὸς πάσης οὐσιαστικῆς κατηγορήσεως. Οὐκ ἔστιν αὐτῷ κίνησις οὐδὲ στάσις, οὐ μεταβολὴ οὐδὲ πάθος· ἀπαθὲς γάρ ἐστι καθ’ ὅλον, καὶ ἀπρόσβλητον ὑπὸ παντὸς τοῦ γιγνομένου. Πᾶν πάθος ἐκ στερήσεως ἢ μεταβολῆς φύεται· τὸ δὲ Ἐν, μηδενὸς δεόμενον, μηδὲν ἀποβαλλόμενον, οὐ δύναται πάσχειν.
Καὶ μὴν ἡ ἀπάθεια αὕτη οὐκ ἐστὶν ἔλλειψις ἀγάπης, ὡς ἂν ὑπολάβοι τις ἀπαιδεύτως, ἀλλ’ ὑπερπληρότης ἀγαθότητος. Ὅπου γὰρ ἔστιν πάθος, ἐκεῖ δηλοῖται ἔνδεια· ὅπου δὲ ἡ τελειότης ἀμέριστος καὶ ἀναλλοίωτος, ἐκεῖ πᾶσα συγκίνησις περιττεύει. Τὸ Ἐν–Ἀγαθὸν οὐκ ἀγαπᾷ ὡς κινούμενον πρὸς ἕτερον, ἀλλὰ ἐστὶν αὐτὸ καθ’ αὑτὸ ἡ ἀρχὴ παντὸς τοῦ ἀγαπᾶσθαι καὶ ἀγαπᾶν.

Ἐκ τούτου ῥεῖ πᾶσα ὕπαρξις, οὐ διὰ βουλήσεως μεταβαλλομένης, οὐδὲ διὰ συγκινήσεως ἐλεητικῆς, ἀλλὰ διὰ φυσικῆς καὶ ἀναγκαίας ὑπερεκχειλίσεως τοῦ ἀγαθοῦ. Ὥσπερ ὁ ἥλιος φωτίζει οὐχ ὅτι ἐλεεῖ τὸ σκότος, ἀλλ’ ὅτι φύσει φῶς ἐστίν, οὕτως καὶ τὸ Ἐν δίδωσιν εἶναι τοῖς οὖσιν, οὐχ ὅτι πάσχει ἐπ’ αὐτοῖς, ἀλλ’ ὅτι ἀγαθὸν ἐστὶ καθ’ αὑτό.

Διὸ καὶ ἀξίωμα θεμελιώδες τῆς παρούσης διδασκαλίας τοῦτο τίθεται:

Τὸ Ἀγαθὸν οὐ λυπεῖται, ὅτι οὐ στερεῖται.

Οὐ γὰρ ἔστιν αὐτῷ ἔλλειψις, οὐ πόνος, οὐ στέρησις, ἐξ ὧν ὁ οἶκτος καὶ ἡ συμπάθεια ἐν ταῖς ψυχαῖς γίγνονται. Πᾶσα λύπη ἀνήκει εἰς τὸ μεριστὸν καὶ τὸ μεταβλητόν· τὸ δὲ Ἐν–Ἀγαθὸν ἀμέριστον ὂν καὶ ἀπαθὲς, οὐδέποτε λυπεῖται, ἀλλὰ ἀεί ἐστιν ὅ, ἐστιν.
Ταῦτα δὲ οὐκ εἰσὶ καινοτόμα, ἀλλὰ ἐρείδονται ἐπὶ τῆς ἀρχαίας καὶ σεμνῆς παραδόσεως, ἣν ἐθέμελιωσεν ὁ Πλάτων καὶ ἐξεκαθάρισε ὁ Πλωτῖνος, διδάσκοντες ὅτι τὸ πρῶτον ἀγαθὸν οὔτε βουλεύεται κατὰ τρόπον ἀνθρώπινον, οὔτε συγκινείται, ἀλλὰ ἑστὼς ἐν τῇ ἑαυτοῦ τελειότητι, πάντα πρὸς ἑαυτὸ ἐπιστρέφει διὰ τῆς ἰδίας ἐλκτικῆς ἀγαθότητος.
Οὕτως ἄρχεται ἡ Νέα Πλατωνικὴ Ἐπιστροφή· ἐκ τῆς σαφοῦς διακρίσεως τοῦ ἀπαθοῦς Θείου καὶ τοῦ παθητοῦ κόσμου, ἵνα μηδέποτε συγχέωμεν τὴν θείαν τελειότητα μετὰ τῶν κινήσεων τῆς ψυχῆς, ἀλλὰ ἐν καιρῷ μάθωμεν πῶς αἱ κινήσεις αὗται δύνανται νὰ γένωνται ὄργανα ἀναγωγῆς καὶ σωτηρίας.

[tanipteros]

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Βʹ

Περὶ Θεῶν, Ἀγαθοδαιμόνων καὶ τῆς Προνοίας διὰ Συγγενείας

Μετὰ τὴν ὀρθήν διάκρισιν τοῦ Ἑνὸς–Ἀγαθοῦ ὡς ἀπαθοῦς καὶ ὑπερουσίου ἀρχῆς, ἀναγκαῖον ἐστὶν ἐπιστῆσαι τὸν λόγον εἰς τὰ μετ’ αὐτὸ θεῖα γένη, καθ’ ὅσον δι’ αὐτῶν ἡ θεία Πρόνοια διατείνεται εἰς τὸ πλῆθος τῶν ὄντων. Οἱ Θεοὶ καὶ οἱ Ἀγαθοδαίμονες οὐχὶ πάσχοντες εἰσίν, οὐδὲ συγκινούμενοι κατὰ τὸν τῆς ψυχῆς τρόπον, ἀλλὰ ὑπάρχουσιν ὡς σταθεραὶ καὶ ἀμετάβλητοι αἰτίαι τάξεως καὶ ἁρμονίας.
Οἱ μὲν Θεοὶ, καθ’ ὅσον ἐκ τῆς ἑνότητος προΐενται πρὸς τὴν πολυμορφίαν τῶν ἐνεργειῶν, οὔτε πάσχουσιν οὔτε συγκινοῦνται· ἡ γὰρ συγκίνησις δηλοῖ ἔλλειψιν ἢ ἀνάγκην μεταβολῆς, ἃ τῇ θείᾳ φύσει παντάπασιν ἀλλότρια εἰσίν. Ἐνεργοῦσιν οὖν οἱ Θεοὶ οὐ διὰ συναισθημάτων, ἀλλὰ διὰ τάξεως· θέτοντες ἕκαστον ὂν ἐν τῷ οἰκείῳ τόπῳ καὶ μέτρῳ, καὶ ἀπονέμοντες ἑκάστῳ τὸ πρέπον κατὰ τὴν δεκτικὴν αὐτοῦ δύναμιν.
Μεταξὺ δὲ τῶν Θεῶν καὶ τῶν θνητῶν ψυχῶν ἵστανται οἱ Ἀγαθοδαίμονες, οὐχ ὡς αὐθύπαρκτοι σωτῆρες, ἀλλ’ ὡς δεσμοὶ καὶ μεσίται τῆς θείας ἐνεργείας. Οὗτοι λειτουργοῦσιν ὡς σύνδεσμοι τῆς ἀνωτέρας καὶ τῆς κατωτέρας τάξεως, μεταφέροντες οὐ πάθη οὐδὲ συγκινήσεις, ἀλλὰ μορφὰς, λόγους καὶ ῥυθμούς ζωῆς. Τὸ ἔργον αὐτῶν ἐστὶν ἡ ἔλξις· καὶ οὐχ ἡ ἔλξις διὰ βίας, ἀλλὰ διὰ συγγενείας καὶ ὁμοιότητος.

Ἡ συγγένεια αὕτη οὐ ψυχολογικὴ ἐστίν, ἀλλ’ ὀντολογική. Πᾶν γὰρ ὂν ἐφίεται τοῦ ὁμοίου, καὶ πᾶσα ψυχὴ ἕλκεται πρὸς ὅ,τι ἀναμιμνήσκει αὐτὴν τῆς ἰδίας ἀρχῆς. Οἱ Ἀγαθοδαίμονες, ἔχοντες μετουσίαν ἀνωτέραν τῶν ψυχῶν καὶ κατωτέραν τῶν Θεῶν, καθίστανται φυσικαὶ γέφυραι τῆς ἐπιστροφῆς, ἐνεργοῦντες οὐχ ὡς πάσχοντες ὑπὲρ τῶν κατωτέρων, ἀλλ’ ὡς τάσσοντες καὶ εἰς ἁρμονίαν ἄγοντες.
Ἐνταῦθα δὲ ἀποκαθίσταται ἡ ἀληθὴς ἔννοια τῆς Προνοίας. Ἡ Πρόνοια οὐκ ἔστι συναίσθημα, οὐκ ἔστιν οἶκτος, οὐδὲ κίνησις συμπαθητικὴ πρὸς τὸ πάσχον· ἀλλὰ δομὴ τοῦ Ὄντος, ἔμφυτος καὶ καθολική. Οὐδὲν γὰρ ἐκφεύγει τῆς τάξεως, οὐδὲν ἐγκαταλείπεται εἰς ἀναρχίαν, ἀλλὰ πάντα περιλαμβάνονται ἐν τῷ ὅλῳ κατὰ λόγον καὶ μέτρον.

Κατὰ τὴν ὑψηλὴν ταύτην θεώρησιν, ἣν ἀκριβεστάτως ἐξέθετο ὁ Πρόκλος, ἡ Πρόνοια οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν ἢ ἡ αὐτὴ ἡ τάξις τῆς πραγματικότητος, καθ’ ἣν τὰ ἀνώτερα περιέχουσι καὶ συνέχουσι τὰ κατώτερα, οὐ καταβαίνοντα παθητικῶς, ἀλλ’ ἐνεργοῦντα καθ’ ἑαυτὰ καὶ δι’ ὁμοιότητος. Ὅθεν καὶ οὐκ ἔστιν ἐν τοῖς Θεοῖς λύπη, οὐδὲ ἐν τοῖς Ἀγαθοδαίμοσιν ἔλεος· ἀλλὰ ἐν αὐτοῖς ἔστιν ἀεί ἡ αὐτὴ ἀμετάβλητος πρόθεσις τοῦ τάττειν καὶ συνάπτειν.
Ἐκ ταύτης τῆς ἀρχῆς σαφῶς νοεῖται ὅτι ἡ θεία Πρόνοια οὐκ ἀναιρεῖ τὴν ἐλευθερίαν τῶν ψυχῶν, οὐδὲ ἀντικαθιστᾷ τὰ πάθη αὐτῶν, ἀλλὰ παρέχει τὸ πλαίσιον καὶ τὴν δυνατότητα τῆς ἐπιστροφῆς. Τὸ πῶς δὲ αἱ ψυχαὶ συγκινοῦνται, καὶ πῶς ὁ οἶκτος καὶ ἡ συμπόνια ἀναφύονται ἐν τῷ θνητῷ βίῳ, ἀνήκει ἤδη εἰς ἕτερον λόγον, περὶ τοῦ Γιγνομένου καὶ τῆς ψυχικῆς κινήσεως.

[tanipteros]

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Γʹ

Περὶ τοῦ Γίγνεσθαι καὶ τῆς Γενέσεως τοῦ Συναισθήματος

Μετὰ τὴν θεώρησιν τῆς θείας τάξεως καὶ τῆς ἀπαθοῦς Προνοίας, ἀναγκαῖον ἐστὶν ἐπιστρέψαι τὸν λόγον εἰς τὸ Γίγνεσθαι, ἐν ᾧ αἱ ψυχαὶ ζῶσι καὶ κινοῦνται, καὶ ἐν ᾧ τὸ συναίσθημα φύεται ὡς ἰδιότης οὐ θεία, ἀλλὰ ψυχική. Τὸ Γίγνεσθαι ἐστὶν ὁ τόπος τῆς μερικότητος, τῆς χρονικότητος καὶ τῆς μεταβολῆς· ἐνταῦθα οὐδὲν μένει ἀκίνητον, οὐδὲν τέλειον καθ’ ἑαυτό, ἀλλὰ πάντα ῥέουσι κατὰ μέθεξιν καὶ στέρησιν.
Τὸ συναίσθημα οὖν ἀνήκει οὐχὶ τῷ Θείῳ, οὐδὲ τοῖς ἀνωτέροις γένεσι τῶν ὄντων, ἀλλὰ τῇ ψυχῇ, καθ’ ὅσον αὕτη μερίζεται καὶ προσδένεται πρὸς τὰ γιγνόμενα. Ἐκεῖ ὅπου ἡ ψυχὴ ἀποχωρίζεται τῆς ἁπλότητος καὶ ἐμπλέκεται εἰς τὴν πολλαπλότητα, ἐκεῖ γεννῶνται αἱ κινήσεις αἱ λεγόμεναι πάθη, οὐχ ὡς κακίαι ἐξ ἀνάγκης, ἀλλ’ ὡς σημείαι ζωῆς καὶ δεκτικότητος.

Πᾶν συναίσθημα ἐστὶ κίνησις· ἢ πρὸς τι ἕλκουσα, ἢ ἀπὸ τι ἀπωθοῦσα. Οὐδὲν γὰρ αἰσθάνεται ἡ ψυχὴ ἄνευ κατευθύνσεως· καὶ ἐν πάσῃ συγκινήσει φανεροῦται ἢ ἔφεσις πρὸς τὸ ἀγαθόν, ἢ φυγὴ ἀπὸ τοῦ λυπηροῦ. Ἐνταῦθα οὐκ ἔτι λόγος περὶ τελειότητος, ἀλλὰ περὶ πορείας· οὐ περὶ ἑστάσεως, ἀλλὰ περὶ κινήσεως ἀτελοῦς, ἡ ὁποία δύναται ἢ νὰ ἀναχθῇ ἢ νὰ καταβαρυνθῇ.
Ἐκ τῶν συναισθημάτων τούτων ὁ οἶκτος καὶ ἡ συμπόνια ἔχουσιν ἰδιαζούσης σημασίας. Οὐκ εἰσὶ κακίαι, ὡς ἂν νομίσει τις συγχέων τὸ πάθος μετὰ τῆς ἀταξίας, ἀλλὰ δυνάμεις ἀφυπνιστικαί. Ὁ οἶκτος δηλοῖ ὅτι ἡ ψυχὴ ἔτι μὴ παντάπασιν ἀπεσχίσθη τοῦ ἀγαθοῦ· ὅτι δύναται ἔτι νὰ ἀναγνωρίσῃ ἐν τῷ πάσχοντι ἕτερον τὸ ἴχνος τοῦ κοινοῦ μέτρου. Ἡ συμπόνια δὲ ἐστὶν ἡ ἐνεργοποίησις ταύτης τῆς ἀναγνωρίσεως, ὅταν ἡ ψυχὴ συγκινεῖται οὐχὶ πρὸς ἰδίαν ὠφέλειαν, ἀλλὰ πρὸς τὸ κοινὸν ἀγαθόν.

Διὰ τοῦτο τὸ συναίσθημα οὔτε ἀναιρεῖ τὴν ἄνοδον, οὔτε ἐναντιοῦται τῇ ἀναγωγῇ, ὅταν ὀρθῶς παιδαγωγῆται. Τουναντίον, αὐτὸ τὴν ἐκκινεί. Ἄνευ συγκινήσεως οὐκ ἔστιν ἐπιστροφή· ἄνευ ἐσωτερικῆς κινήσεως οὐκ ἔστιν πόθος τοῦ ἀνωτέρου. Ὅπου ἡ ψυχὴ μένει ἀπαθὴς κατὰ τρόπον νεκρόν, ἐκεῖ οὐκ ἔστιν οὐδὲ φιλοσοφία οὐδὲ σωτηρία.

Ὅμως δεῖ τὸ συναίσθημα μὴ ἄρχειν, ἀλλὰ ἄγεσθαι· μὴ βασιλεύειν, ἀλλὰ διακονεῖν. Ὅταν ὑποταγῇ τῷ Λόγῳ καὶ φωτισθῇ ὑπὸ τῆς ἀναμνήσεως τοῦ ἀγαθοῦ, τότε παύει εἶναι ἄτακτος κίνησις καὶ γίνεται ὄργανον ἀναγωγῆς. Οὕτως ἡ ψυχὴ, διὰ τοῦ αἰσθάνεσθαι, μανθάνει πῶς νὰ ἐπιστρέφῃ.
Διὸ καὶ τίθεται ὡς ἀρχὴ τῆς παρούσης σωτηριολογίας:

Τὸ συναίσθημα οὐκ ἀναιρεῖ τὴν ἄνοδον· αὐτὸ αὐτὴν ἐκκινεί.

Καὶ ἐν τούτῳ φαίνεται ὅτι ἡ θεία τάξις καὶ τὸ ἀνθρώπινον πάθος οὐκ εἰσὶν ἐχθρά, ἀλλὰ ἐφ’ ἑτέρων ἐπιπέδων συνεργοῦσιν, ἵνα ἡ ψυχὴ, ἐκ τῆς κινήσεως, ὁδηγηθῇ πάλιν εἰς τὴν ἑνότητα.

[tanipteros]

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Δʹ

Περὶ τῆς Συμπόνιας ὡς Ἀνθρωπίνης Μορφῆς τῆς Θείας Προνοίας

Ἐνταῦθα τίθεται ὁ πυρήν, καὶ ὡς ἂν εἴποι τις ἡ καρδία, τῆς παρούσης συνθέσεως· ἐνταῦθα διαφαίνεται ὁ τρόπος καθ’ ὃν ἡ θεία Πρόνοια, μένουσα ἀπαθὴς καὶ ἀμετάβλητος καθ’ ἑαυτήν, ἐνεργεῖ ἐν τῷ ἀνθρωπίνῳ βίῳ διὰ μορφῆς ἑτέρας, συγγενοῦς τῇ ψυχῇ καὶ οἰκείας τῷ Γίγνεσθαι. Ταύτη δὲ ἡ μορφὴ καλεῖται συμπόνια.

Δεῖ γὰρ σαφῶς καὶ ἀναμφιβόλως ὁμολογεῖν ὅτι οἱ Θεοὶ οὐ λυποῦνται. Ἡ λύπη ἐκ στερήσεως φύεται καὶ ἐκ πάθους· ἐκεῖ δὲ ὅπου ἡ τελειότης ἀμέριστος καὶ ἡ πληρότης ἀνελλιπής, οὐδεμία χώρα λύπης καταλείπεται. Οἱ Θεοὶ οὐ συμπάσχουσι τοῖς πάσχουσιν, οὐχ ὅτι ἀμελοῦσιν, ἀλλ’ ὅτι ὑπερέχουσι· καὶ ὅτι ἡ ἐνέργεια αὐτῶν οὐ διὰ συγκινήσεως, ἀλλὰ διὰ τάξεως καὶ φωτισμοῦ συντελεῖται.
Καὶ ὅμως, ἐν τῷ κόσμῳ τῶν θνητῶν, ἡ συμπόνια ἀναφαίνεται ὡς δύναμις ἐνεργός, κινοῦσα ψυχὰς πρὸς φροντίδα, θεραπείαν καὶ ἀνακούφισιν. Οὐκ ἔστι τοῦτο ἀντίφασις, ἀλλὰ ἀντανάκλασις. Οἱ ἄνθρωποι λυποῦνται, οὐχ ὡς ἀποκομμένοι τοῦ Ἀγαθοῦ, ἀλλ’ ἀκριβῶς διότι ἔτι ἕλκονται ὑπ’ αὐτοῦ. Ἡ συμπόνια ἐστὶ τὸ σημεῖον ὅτι ἡ ψυχὴ οὐ παντάπασιν ἐλήσθη τῆς ἀρχῆς αὐτῆς, ἀλλὰ διατηρεῖ ἔτι τὴν δύναμιν τοῦ ἀναγνωρίζειν τὸ ἀγαθὸν καὶ ἐν τῷ ἑτέρῳ.

Οὐκ ἀπὸ πάθους θεϊκοῦ ἡ συμπόνια ἀνίσταται, ἀλλ’ ἀπὸ ἐφέσεως ψυχικῆς. Τὸ Ἀγαθὸν ἐλκύει ἄνευ συγκινήσεως· ἡ ψυχὴ δὲ, ὡς κινούμενον καὶ μερικὸν ὄν, αἰσθάνεται τὴν ἔλξιν ταύτην ὡς πόνον ἐπὶ τῇ στερήσει καὶ ὡς φροντίδα πρὸς τὴν ἀποκατάστασιν. Ἐνταῦθα ἡ θεία ἔλξις μετασχηματίζεται εἰς ἀνθρώπινον οἶκτον, οὐ μεταβαλλομένη καθ’ ἑαυτήν, ἀλλὰ προσαρμοζομένη πρὸς τὴν δεκτικὴν φύσιν τοῦ ὑποκειμένου.
Διὸ δεῖ λέγειν ὅτι ἡ συμπόνια οὐκ ἐστὶν ἰδιότης τοῦ Θείου, ἀλλὰ εἴδωλον καὶ ἀντανάκλασις τῆς θείας Προνοίας ἐν τῷ ψυχικῷ κόσμῳ. Ὥσπερ ὁ νοῦς φωτίζει καὶ ἡ ψυχὴ νοεῖ κατὰ μέθεξιν, οὕτως καὶ ἡ Πρόνοια τάσσει καὶ ἡ ψυχὴ συμπάσχει κατὰ ἀντίλαμψιν. Οὐχ ὁ Θεὸς πάσχει διὰ τοῦ ἀνθρώπου, ἀλλ’ ὁ ἄνθρωπος πάσχει διὰ τὸν Θεόν.

Ἐν τούτῳ δὲ καθίσταται φανερὸν ὅτι ἡ συμπόνια δύναται νὰ γένηται ὄργανον σωτηρίας, οὐχ ὅτι αὐτὴ καθ’ ἑαυτὴν σώζει, ἀλλ’ ὅτι ἐκκινεί τὴν ψυχὴν πρὸς τὴν ἀναζήτησιν τοῦ ἀγαθοῦ καὶ πρὸς τὴν ἐπανόρθωσιν τῆς τάξεως ἐν τῷ γιγνομένῳ. Ἄνευ συμπόνιας, ἡ ψυχὴ σκληρύνεται καὶ ἀποκόπτεται· μετὰ συμπόνιας δὲ, ἔστω καὶ ἀτελοῦς, ἡ μνήμη τοῦ Ἀγαθοῦ ἐγείρεται.
Διὸ καὶ ὡς θεμέλιον τῆς παρούσης διδασκαλίας τίθεται ὁ λόγος οὗτος:

Ἡ συμπόνια ἐστὶν ἀντανάκλασις, οὐχὶ ἰδιότης τοῦ Θείου.

Καὶ ἐν αὐτῇ ἀποκαλύπτεται ὁ τρόπος καθ’ ὃν ἡ ἀπαθὴς θεία Πρόνοια ἐνεργεῖ σωτηριολογικῶς ἐν κόσμῳ παθητῷ, οὐ μεταβαλλομένη εἰς πάθος, ἀλλὰ γεννῶσα ψυχὰς ἱκανὰς νὰ μεταβάλωσι τὸ πάθος εἰς ὁδὸν ἐπιστροφῆς.

[tanipteros]

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Εʹ

Περὶ τοῦ Ῥόλου τῶν Θνητῶν ὡς Ζώντων Ὀργάνων τῆς Προνοίας

Ἐπειδὴ ἡ θεία Πρόνοια μένει ἀπαθὴς καὶ ἀμετάβλητος καθ’ ἑαυτήν, καὶ ἐπειδὴ οἱ Θεοὶ οὔτε πάσχουσιν οὔτε λυποῦνται, ἀναγκαῖον ἐστὶ ζητῆσαι πῶς ἡ σωτηριολογικὴ ἐνέργεια τοῦ Ἀγαθοῦ διατείνεται εἰς τὸν κόσμον τῶν θνητῶν. Οὐ γὰρ ἔστιν ὁ κόσμος ἐγκαταλελειμμένος, οὐδὲ αἱ ψυχαὶ ἀφειμέναι εἰς τὴν τύχην· ἀλλὰ ἡ Πρόνοια, ἀμετακίνητος μὲν ἐν τῷ Θείῳ, κινητικὴ δὲ ἐν τοῖς κατωτέροις, ἐνεργεῖ διὰ ὀργάνων ζώντων καὶ συνειδητῶν.
Ταῦτα τὰ ὄργανα εἰσὶν οἱ θνητοί, οὐ πάντες ὁμοίως, ἀλλ’ ἐκεῖνοι οἳ διὰ παιδείας, βίου καὶ καθάρσεως καθίστανται δεκτικοὶ τῆς θείας ἐνεργείας. Φιλόσοφοι, διδάσκαλοι, θεουργοὶ καὶ θεολόγοι οὐχὶ ὡς ἰδιώται ἑαυτῶν δρῶσιν, ἀλλ’ ὡς ἐνδιάμεσοι τῆς ἀνωτέρας καὶ τῆς κατωτέρας τάξεως. Οὐχ αὐτοὶ καθ’ ἑαυτοὺς σώζουσιν, ἀλλὰ τὴν ὁδὸν τῆς σωτηρίας καθιστῶσιν ὁρατὴν καὶ βατήν.

Οἱ μὲν φιλόσοφοι διὰ τοῦ λόγου καὶ τῆς θεωρίας ἀφυπνίζουσι τὴν ψυχὴν εἰς τὴν ἀνάμνησιν τῆς ἀρχῆς· οἱ δὲ διδάσκαλοι διὰ τοῦ παραδείγματος καὶ τῆς παιδαγωγίας ῥυθμίζουσι τὰ πάθη καὶ κατευθύνουσι τὴν βούλησιν· οἱ δὲ θεουργοὶ, διὰ τῶν συμβόλων καὶ τῶν ἱερῶν πράξεων, ἐπανασυνάπτουσι τὴν ψυχὴν πρὸς τὰ θεῖα αἴτια· οἱ δὲ θεολόγοι, διὰ τοῦ ὀρθοῦ λόγου περὶ τῶν θείων, φυλάττουσι τὴν ἀλήθειαν ἀπὸ συγχύσεως καὶ πλάνης. Πάντες δὲ οὗτοι, ἕκαστος κατὰ τὸν ἴδιον τρόπον, λειτουργοῦσιν ὡς μεσολαβηταί, παιδαγωγοί καὶ φορεῖς καθάρσεως.

Οὐκ ἔστιν οὖν ἡ σωτηρία ἐν τῷ παρόντι συστήματι ἔργον ἀμέσου θείας ἐπεμβάσεως, οὐδὲ πράξις ἐξαιρέσεως ἐκ τῆς κοσμικῆς τάξεως. Τὸ Θείον οὐ κατέρχεται ἵνα σώσῃ διὰ πάθους, ἀλλὰ γεννᾷ ἐν τῷ κόσμῳ ψυχὰς σωτηρίας ἄξιας, αἳ δύνανται νὰ φέρουν τὸ βάρος τοῦ ἀνθρωπίνου πάθους καὶ νὰ τὸ μετασχηματίσουν εἰς ὁδὸν ἀναγωγῆς. Ἡ συμπόνια αὐτῶν οὐκ ἔστιν ἀσθενὲς συναίσθημα, ἀλλὰ λειτουργία τῆς Προνοίας ἐν σαρκὶ καὶ ψυχῇ.
Ἐνταῦθα ἰδίως ἀναφαίνεται ἡ καθοριστικὴ συμβολὴ τοῦ Ιάμβλιχος, ὃς ἐδίδαξεν ὅτι ἡ ἀναγωγὴ τῆς ψυχῆς οὐ τελεῖται διὰ γυμνῆς νοήσεως μόνον, ἀλλὰ διὰ θεουργικῆς συνεργείας, ἐν ᾗ ὁ θνητὸς καθίσταται συντελεστὴς τῆς θείας τάξεως. Κατὰ τοῦτον, οἱ θεουργοὶ καὶ οἱ καθαρθέντες φιλόσοφοι οὐχὶ ἀπλῶς μαθηταὶ τοῦ Θείου εἰσίν, ἀλλὰ ὄργανα δι’ ὧν τὸ Θείον ἐνεργεῖ ἐν τῷ Γίγνεσθαι ἄνευ τοῦ ἀποβαλεῖν τὴν ἑαυτοῦ ἀπάθειαν.

Διὸ καὶ τίθεται ὡς ἀκρογωνιαῖος λίθος τῆς παρούσης σωτηριολογίας ὁ λόγος οὗτος:

Τὸ Θείον οὐ σώζει ἀμέσως·
γεννᾷ σωτηρίους ἀνθρώπους.

Καὶ οὗτοι οἱ ἄνθρωποι, φέροντες ἐν ἑαυτοῖς τὴν συμπόνιαν, τὸν λόγον καὶ τὴν κάθαρσιν, γίνονται ζῶντες δεσμοὶ μεταξὺ τοῦ ἀπαθοῦς Ἀγαθοῦ καὶ τοῦ παθητοῦ κόσμου, ἵνα ἡ ἐπιστροφὴ μὴ γένηται ἄτακτος φυγή, ἀλλὰ ἱερὰ καὶ παιδαγωγημένη ἀναγωγή.

[tanipteros]

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΣΤʹ

Περὶ Ἀναμνήσεως, Καθάρσεως καὶ Ἀναγωγῆς, μετὰ Ὀχήματος τὸ Συναίσθημα

Ἡ παλαιὰ καὶ σεμνὴ πλατωνικὴ παράδοσις παρέδωκεν ἡμῖν τὴν τριπλῆν ὁδὸν τῆς σωτηρίας, Ἀνάμνησιν, Κάθαρσιν καὶ Ἀναγωγήν, ὡς τὴν φυσικὴν πορείαν τῆς ψυχῆς ἀπὸ τοῦ γιγνομένου πρὸς τὸ ὂν καὶ ἀπὸ τῆς μερικότητος πρὸς τὴν ἑνότητα. Ἐν τῇ παρούσῃ διδασκαλίᾳ ἡ τριάς αὕτη οὐ καταλύεται, ἀλλὰ πληροῦται καὶ ἐμπλουτίζεται, ἵνα γένηται οὐ μόνον θεωρητικὴ διάταξις, ἀλλὰ ζῶσα καὶ βιώσιμη ὁδός διὰ τὴν ψυχὴν τὴν ἐν τῷ Γίγνεσθαι.
Πρῶτον μὲν ἡ Ἀνάμνησις οὐ γίγνεται ἐν ψυχῇ ἀκινήτῳ καὶ ψυχρᾷ. Οὐχὶ διὰ γυμνῆς ἐννοίας ἀνακαλεῖται τὸ Ἀγαθόν, ἀλλὰ διὰ συγκινήσεως βαθείας καὶ ἐσωτερικῆς. Ἡ συμπόνια ἐνταῦθα ἐστὶν ἡ ἀρχὴ τῆς ἀφυπνίσεως· ὅταν ἡ ψυχὴ συγκινηθῇ ἐπὶ τῇ στερήσει τοῦ ἀγαθοῦ, ἢ ἐπὶ τῇ δυστυχίᾳ τοῦ ἑτέρου, τότε ἀναμιμνήσκεται ὅτι οὐκ ἔπλασται διὰ τὴν στέρησιν, ἀλλὰ διὰ τὴν πληρότητα. Ἄνευ τούτου τοῦ πρώτου συγκλονισμοῦ, οὐκ ἔστιν ἀρχὴ πορείας.
Δεύτερον δὲ ἡ Κάθαρσις οὐ τελεῖται ἄνευ Λόγου. Τὸ συναίσθημα, ἐὰν μείνῃ ἀκατέργαστον καὶ ἀπαιδαγώγητον, ῥᾳδίως ἐκτρέπεται εἰς ὑπερβολὴν ἢ σύγχυσιν. Ὅθεν δεῖ τὸν Λόγον καὶ τὴν φιλοσοφίαν παρεῖναι, ἵνα διακρίνωσι τὸ πρέπον ἀπὸ τὸ μὴ πρέπον, τὸ ἀληθὲς ἀπὸ τὸ φαινόμενον, τὴν γνησίαν ἔφεσιν πρὸς τὸ ἀγαθὸν ἀπὸ τὴν προσκόλλησιν εἰς τὸ πάθος. Διὰ τῆς φιλοσοφίας ἡ συμπόνια καθαίρεται, παύει εἶναι ἄλογος ταραχή καὶ γίνεται ἕξις ὀρθῶς τεταγμένη.

Τρίτον δὲ ἡ Ἀναγωγὴ οὐ συντελεῖται διὰ λόγων μόνον, ἀλλὰ διὰ βίου καὶ ἔργου. Ἐνταῦθα ἡ θεουργία καὶ ὁ καθ’ ἡμέραν βίος συνάπτονται, ἵνα ἡ ψυχὴ μὴ μένῃ ἐν θεωρίᾳ, ἀλλὰ ἀναχθῇ ὅλη, καὶ νοερῶς καὶ πρακτικῶς, πρὸς τὴν ἑνότητα. Ἡ ἕνωσις οὐκ ἐστὶν στιγμιαία συγκίνησις, ἀλλὰ σταθερὰ κατάστασις ἐν ᾗ τὸ συναίσθημα, ὁ λόγος καὶ ἡ πράξις ὁμοφωνοῦσιν.

Οὕτως ἡ κλασικὴ τριάς ἀποκτᾷ σαφεστέραν διάρθρωσιν:
Ἡ μὲν Συμπόνια ἐκκινεί καὶ ἀφυπνίζει·
ὁ δὲ Λόγος διακρίνει καὶ καθαίρει·
ἡ δὲ Ἀναγωγὴ τελειοῖ καὶ ἑνοῖ.

Ἄνευ συναισθήματος οὐκ ἔστιν ἀρχή· ἡ ψυχὴ μένει ἀκίνητος καὶ ἀδιάφορος. Ἄνευ Λόγου ἡ πορεία ἐκτρέπεται· ἡ συμπόνια μεταβάλλεται εἰς σύγχυσιν ἢ ἄμετρον πάθος. Ἄνευ δὲ Ἀναγωγῆς οὐκ ἔστι τελείωσις· ἡ ψυχὴ μένει ἐν προθέσει, ἀλλ’ οὐκ ἐπιστρέφει εἰς τὴν ἀρχὴν αὐτῆς.
Διὸ καὶ ἡ παροῦσα διδασκαλία οὐ προτρέπει οὔτε εἰς ψυχρὰν νοητικὴν ὕψωσιν οὔτε εἰς ἄλογον συγκινησιακὴν ἔκρηξιν, ἀλλὰ εἰς ὁδὸν μέσην καὶ ἱεραρχημένην, ἐν ᾗ τὸ συναίσθημα γίνεται ὄχημα, ὁ λόγος ἡγεμών καὶ ἡ ἀναγωγὴ τέλος.
Καὶ οὕτως ἡ ψυχὴ, ἀπὸ τῆς συγκινήσεως εἰς τὴν διάκρισιν καὶ ἀπὸ τῆς διακρίσεως εἰς τὴν ἕνωσιν ἀναβαίνουσα, ἐπιτελεῖ τὴν ἰδίαν σωτηρίαν, οὐχ ὡς ἀποδρᾶσα τοῦ κόσμου, ἀλλ’ ὡς ἀναγαγοῦσα τὸν κόσμον εἰς τὴν θείαν τάξιν.

[tanipteros]

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ζʹ

Περὶ Συγκρίσεως πρὸς τὸν Βουδισμόν, ἄνευ Συγχύσεως τῶν Ἀρχῶν

Ἐπειδὴ ἡ παροῦσα διδασκαλία ἀναγνωρίζει τὴν συμπόνιαν ὡς ὄχημα σωτηρίας ἐν τῷ ἀνθρωπίνῳ βίῳ, εὔλογον ἐστὶν ὅπως παραβληθῇ πρὸς τὰς Ἰνδικὰς διδασκαλίας, καὶ μάλιστα πρὸς τὸν Βουδισμόν, ἐν ᾧ ἡ karuṇā κατέχει θέσιν κεντρικήν. Ἡ σύγκρισις αὕτη δέον ἐστὶ γίνεσθαι μετὰ διακρίσεως καὶ σωφροσύνης, ἵνα ἀναδειχθῶσιν αἱ ἀναλογίαι ἄνευ συγχύσεως τῶν μεταφυσικῶν ὑποθέσεων.

Καὶ πρῶτον μὲν ὁμολογητέον ὅτι καὶ ἐν ταῖς δυσὶν ὁδοῖς ἡ συμπόνια θεωρεῖται δύναμις ἀφυπνιστική. Ἐν τῷ Βουδισμῷ ἡ karuṇā ἐστὶν ἡ ἐκ τῆς ἐπιγνώσεως τοῦ πόνου τῶν ὄντων ἀναφυομένη πρόθεσις ἀπαλλαγῆς· ἐν τῷ Νεωτέρῳ Πλατωνισμῷ ἡ συμπόνια ἐστὶν ἡ ἐκ τῆς ἔλξεως τοῦ Ἀγαθοῦ γεννωμένη κίνησις τῆς ψυχῆς πρὸς ἀποκατάστασιν καὶ τάξιν. Καὶ ἐν ἀμφοτέροις, ἡ σωτηρία οὐκ ἄρχεται ἄνευ συγκινήσεως.
Ὁμοίως, ἡ μορφὴ τοῦ Βοδισάττβα καὶ ἡ μορφὴ τοῦ φιλοσόφου–θεουργοῦ φαίνονται παραλλήλως διατεταγμέναι. Ὁ μὲν Βοδισάττβα, κινούμενος ὑπὸ συμπόνιας, ἀναβάλλει τὴν ἰδίαν ἀπόλυσιν, ἵνα βοηθήσῃ τὰ ἄλλα ὄντα· ὁ δὲ φιλόσοφος–θεουργὸς, κινούμενος ὑπὸ τῆς ἔλξεως τοῦ Ἀγαθοῦ, παραμένει ἐν τῷ κόσμῳ ὡς μεσολαβητὴς καὶ παιδαγωγός, ἵνα ἀναγάγῃ τὰς ψυχὰς εἰς τὴν ἀρχὴν αὐτῶν. Καὶ ἐνταῦθα ἡ ὁμοιότης ἐστὶ λειτουργική, οὐ δογματική.
Ἐν τούτοις, ἐξίσου σαφὲς ἐστὶν ὅτι αἱ ὁδοὶ αὗται ἐδράζονται ἐπὶ ἀρχῶν μεταφυσικῶς διαφερούσων. Ὁ Βουδισμὸς ἀνατείνει εἰς τὴν Νιρβάναν, ἣ νοεῖται ὡς ἀπαλλαγὴ ἀπὸ παντὸς δεσμοῦ καὶ πάσης ἐπιθυμίας, καὶ θεμελιοῦται ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ μὴ-ἐγώ, καθ’ ἣν οὐδεμία μόνιμος ψυχὴ ὑποτίθεται. Ὁ Νεώτερος Πλατωνισμὸς δὲ ἀντιθέτως ὁδεύει πρὸς τὴν Ἐπιστροφὴν εἰς τὸ Ἐν, οὐ διὰ ἀφανισμοῦ τῆς ψυχῆς, ἀλλὰ διὰ τῆς Ἀναμνήσεως τῆς ἀληθινῆς αὐτῆς φύσεως.

Ἐκεῖ μὲν ἡ σωτηρία νοεῖται ὡς σιγή καὶ λύσις· ἐνταῦθα δὲ ὡς ἕνωσις καὶ ἀναγωγή. Ἐκεῖ ἡ συμπόνια λειτουργεῖ ἐν πλαισίῳ ἀνευ οὐσιοκρατίας· ἐνταῦθα ἐνεργεῖ ἐν κόσμῳ ἱεραρχικῶς τεταγμένῳ, ὅπου ἡ ψυχὴ ἔχει ἀρχὴν καὶ τέλος ἐν τῷ Ἀγαθῷ. Οὐχ ἡ αὐτὴ ἡ μεταφυσική, ἀλλ’ ἡ αὐτὴ ἡ σπουδὴ τῆς λύτρωσης διαφαίνεται.

Διὸ καὶ δεῖ λέγειν ὅτι οἱ δύο δρόμοι εἰσὶ παράλληλοι κατὰ τὴν ἠθικὴν καὶ σωτηριολογικὴν λειτουργίαν, ἀλλὰ οὐ ταὐτοί κατὰ τὴν ὀντολογίαν. Ἡ παροῦσα Πλατωνικὴ διδασκαλία οὔτε ἀντιγράφει οὔτε συγχέεται πρὸς τὸν Βουδισμόν· συνομιλεῖ δὲ μετ’ αὐτοῦ, δείκνυσα ὅτι ἡ συμπόνια δύναται νὰ γένηται ὄχημα σωτηρίας καὶ ἐν ἑτέρᾳ μεταφυσικῇ ἀρχῇ, ἄνευ ἀρνήσεως τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ Ἀγαθοῦ.

Καὶ οὕτως καταφαίνεται τὸ τελικὸν συμπέρασμα τοῦ παρόντος κεφαλαίου:

Παράλληλοι δρόμοι εἰσίν, ἀλλ’ ἐπὶ διαφόρων θεμελίων.
Ἡ δὲ συμπόνια, μία κατὰ τὴν λειτουργίαν,
πολλαπλὴ κατὰ τὴν μεταφυσικὴν ἐρμηνείαν.

Ἐκ ταύτης τῆς διακρίσεως φυλάσσεται ἡ καθαρότης τῆς Πλατωνικῆς ὁδοῦ καὶ συγχρόνως ἀνοίγεται χώρος διαλόγου, ἄνευ συγχύσεως καὶ ἄνευ ἀποξενώσεως.

[tanipteros]

ΜΕΡΟΣ Βʹ

Περὶ τῆς Συγχρόνου Πλατωνικῆς «Σχολῆς Σωτηρίας καὶ Ἐπιστροφῆς εἰς τὸ Ἐν»

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Αʹ
Περὶ τοῦ Σκοποῦ τῆς Σχολῆς

Ἐπειδὴ πᾶσα φιλοσοφία, ἂν μὴ εἰς βίον ἀνάγεται, μένει λόγος κενός καὶ θεωρία ἀτελής, ἀναγκαῖον ἐστὶν ὁρίσαι σαφῶς τὸν σκοπὸν τῆς παρούσης Πλατωνικῆς Σχολῆς, ἵνα μὴ νομισθῇ ὡς σύστημα νοητικὸν μόνον, ἀλλ’ ἀναγνωρισθῇ ὡς ὁδὸς ζῶσα καὶ παιδευτικὴ τῆς ψυχῆς.
Σκοπὸς οὖν τῆς Σχολῆς ταύτης οὐκ ἔστιν ἡ συσσώρευσις γνώσεων, οὐδὲ ἡ ἄσκησις διαλεκτικῆς ἄνευ μεταβολῆς τοῦ βίου, ἀλλὰ ἡ ὅλη μεταστροφὴ τῆς ψυχῆς ἀπὸ τὸ διασπῶν εἰς τὸ ἑνοῦν, καὶ ἀπὸ τὸ φαινόμενον εἰς τὸ ὄν. Ἡ Σχολὴ οὐ προορίζεται διὰ θεωρητικοὺς μόνον, ἀλλὰ διὰ ἐκείνους οἳ ἐπιθυμοῦσι νὰ σωθῶσι κατὰ τὸν Πλατωνικὸν τρόπον, τουτέστι νὰ ἐπιστρέψωσιν εἰς τὴν ἀρχὴν αὐτῶν.

Πρῶτος σκοπὸς ἐστὶν ἡ Ἀνάμνησις τοῦ Ἀγαθοῦ. Ἡ ψυχὴ, καταβᾶσα εἰς τὸ Γίγνεσθαι καὶ διασκορπισθεῖσα ἐν τοῖς πολλοῖς, λησμονεῖ τὴν πηγὴν αὐτῆς καὶ προσκολλᾶται εἰς τὰ πρόσκαιρα. Ἔργον τῆς Σχολῆς ἐστὶν ἡ ἐγρήγορσις τῆς μνήμης ταύτης, οὐ διὰ βίας, ἀλλὰ διὰ παιδείας, συγκινήσεως καὶ καθαρᾶς θεωρίας, ἵνα ἡ ψυχὴ ἀναγνωρίσῃ ὅτι οὐκ ἐκ τῆς στερήσεως, ἀλλ’ ἐκ τῆς πληρότητος προέρχεται.

Δεύτερος σκοπὸς ἐστὶν ἡ Κάθαρσις τῆς ψυχῆς. Ἄνευ καθάρσεως οὐδεμία ἀνάμνησις μένει σταθερά, οὐδεμία ἔφεσις γίνεται ἀληθινή. Ἡ Σχολὴ διδάσκει τὴν διάκρισιν τῶν παθῶν, οὐχ ὡς ἐχθρῶν τῆς ψυχῆς, ἀλλ’ ὡς δυνάμεων δεομένων παιδαγωγίας. Ἡ κάθαρσις οὐκ ἐστὶν ἀφανισμὸς τοῦ συναισθήματος, ἀλλὰ ἡ ἐναρμόνιση αὐτοῦ εἰς τὸν Λόγον καὶ τὴν τάξιν τοῦ Ἀγαθοῦ.

Τρίτος σκοπὸς ἐστὶν ἡ Ἐνεργὸς Συμπόνια ἐν τῷ κόσμῳ καὶ ἡ ἄσκησις τῆς Καλοσύνης, ἥτις ἐστὶ προβολὴ τῆς Ἀγαθότητος εἰς τὴν ψυχὴν ἐντὸς τοῦ Γιγνομένου. Ἡ Σχολὴ οὐ διδάσκει φυγὴν ἀπὸ τὸν κόσμον, ἀλλὰ μεταμόρφωσιν τοῦ τρόπου καθ’ ὃν ἐν αὐτῷ ζῶμεν. Ὁ μαθητὴς τῆς Πλατωνικῆς ὁδοῦ καλείται νὰ γίνῃ φορεὺς τάξεως, μέτρου καὶ φροντίδος, οὐ διὰ ἠθικισμοῦ, ἀλλὰ διὰ τῆς ἐσωτερικῆς ἔλξεως πρὸς τὸ Ἀγαθόν. Ἡ συμπόνια αὐτοῦ οὐκ ἐστὶν ἀσθενὲς πάθος, ἀλλὰ σημεῖον ὅτι ἡ θεία Πρόνοια ἐνεργεῖ δι’ αὐτοῦ.

Τέταρτος καὶ τελικὸς σκοπὸς ἐστὶν ἡ Ἀναγωγὴ εἰς τὸ Ἐν. Πᾶσα παιδεία, πᾶσα κάθαρσις καὶ πᾶσα πράξις συμπόνιας ἀτελὴς μένει, ἐὰν μὴ ὁδηγῇ εἰς τὴν ἐπιστροφὴν τῆς ψυχῆς πρὸς τὴν ἀρχὴν αὐτῆς. Ἡ ἀναγωγὴ οὐκ ἐστὶν φυγὴ χρονική, ἀλλὰ μεταβολὴ καταστάσεως· οὐκ ἔστιν ἄρνησις τοῦ κόσμου, ἀλλὰ ἕνωσις τοῦ πολλοῦ πρὸς τὸ ἕν. Ἐνταῦθα ἡ ψυχὴ εὑρίσκει τὴν εἰρήνην αὐτῆς, οὐ διὰ σιγῆς ἀνυπάρκτου, ἀλλὰ διὰ πληρότητος ὄντως οὔσης.

Οὕτως ὁ σκοπὸς τῆς Σχολῆς συνοψίζεται ἐν μιᾷ ῥήσει:

Ἀναμιμνήσκειν τὸ Ἀγαθόν,
καθαίρειν τὴν ψυχήν,
συμπάσχειν ἐν τάξει,
καὶ ἀναγάγειν τὸν βίον εἰς τὸ Ἐν.

Ἐκ τούτου γίνεται φανερὸν ὅτι ἡ παροῦσα Σχολὴ οὔτε δόγμα νεκρὸν ἐστίν, οὔτε ἀκαδημαϊκὸν παίγνιον, ἀλλὰ τέχνη τοῦ ζῆν καὶ ὁδὸς σωτηρίας, ἀναπνεούσα ἐκ τῆς παλαιᾶς Πλατωνικῆς σοφίας καὶ ἐφαρμοζομένη εἰς τὸν παρόντα χρόνον.

[tanipteros]

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Βʹ

Περὶ τῶν Τεσσάρων Πυλώνων τῆς Πράξεως
Ἵνα ἡ Σχολὴ μὴ μείνῃ λόγος θεωρητικὸς ἢ εὐσεβὴς προαίρεσις ἄνευ ἐνεργείας, τίθενται τέσσαρες Πυλῶνες πράξεως, ἐφ’ ὧν ὁ βίος τοῦ μαθητοῦ στηρίζεται. Οἱ Πυλῶνες οὗτοι οὔτε ἀνταγωνίζονται ἀλλήλοις οὔτε διαζεύγνυνται, ἀλλὰ συνάπτονται καὶ ἀλληλοπεριχωροῦσιν, ὡς τὰ μέλη ἑνὸς σώματος. Ἕκαστος ἐξ αὐτῶν ἄνευ τῶν λοιπῶν ἀτελής μένει· πάντες δὲ ἅμα συγκροτοῦσι τὴν ὁδὸν τῆς σωτηρίας.

Πυλὼν Αʹ — Ἡ Φιλοσοφικὴ Ἄσκησις
Πρῶτος Πυλὼν ἐστὶν ἡ φιλοσοφικὴ ἄσκησις, ἡ κατὰ λόγον καὶ θεωρίαν παιδεία τῆς ψυχῆς. Οὐχὶ ἀρκεῖ γνῶσις ἀποσπασματική, οὐδὲ ἀνάγνωσις ἄνευ μετανοίας τοῦ νοῦ· ἀλλὰ δεῖ συνεχῆ ἄσκησιν ἐν τοῖς λόγοις τῶν μεγάλων διδασκάλων, ἵνα ὁ νοῦς ἀναταγῇ καὶ ἡ διάνοια καθαρθῇ.
Ἐνταῦθα ὁ μαθητὴς μαθητεύει παρὰ τῷ Πλάτων, ὡς τῷ πρώτῳ ἀναδείξαντι τὴν Ἀνάμνησιν καὶ τὸν Ἔρωτα τοῦ Ἀγαθοῦ· παρὰ τῷ Πλωτῖνω, ὡς τῷ ἐρμηνεύσαντι τὴν ἐπιστροφὴν τῆς ψυχῆς εἰς τὴν ἑνότητα· παρὰ τῷ Πρόκλω, ὡς τῷ θεμελιώσαντι τὴν ἔννοιαν τῆς Προνοίας ὡς δομῆς τοῦ Ὄντος· καὶ παρὰ τῷ Ιάμβλιχος, ὡς τῷ διδάξαντι ὅτι ἄνευ θεουργικῆς συνεργείας ἡ σωτηρία μένει ἀτελής. Ἡ φιλοσοφία ἐνταῦθα οὐκ ἔστιν λόγος κενός, ἀλλὰ ἄσκησις τοῦ νοῦ πρὸς τὴν ἀλήθειαν.

Πυλὼν Βʹ — Ἡ Καλλιέργεια τῆς Συμπόνιας
Δεύτερος Πυλὼν ἐστὶν ἡ καλλιέργεια τῆς συμπόνιας, οὐχ ὡς παρορμήσεως ἀλόγου, ἀλλ’ ὡς συνειδητῆς πράξεως καὶ ἕξεως ἐντεταγμένης. Ὁ μαθητὴς διδάσκεται νὰ ἀσκῇ τὸν οἶκτον οὐ κατὰ τὸ πάθος, ἀλλὰ κατὰ τὸ μέτρον· νὰ προσφέρη ὑπηρεσίαν ἄνευ φιλαυτίας· καὶ νὰ μεταδίδῃ λόγον καὶ παράδειγμα, ὅπου ἡ ψυχὴ τοῦ ἑτέρου δύναται νὰ ἀφυπνισθῇ.
Ἡ συμπόνια οὐκ ἐστὶν ἔργον ἠθικισμοῦ, ἀλλὰ σημεῖον ὅτι ἡ ψυχὴ ἤδη ἕλκεται ὑπὸ τοῦ Ἀγαθοῦ. Ὅταν ὁ οἶκτος συνδέηται μετὰ λόγου καὶ πράξεως, γίνεται δύναμις παιδευτική, καὶ οὐχὶ ἁπλῶς συναισθηματικὴ ἐκφόρτισις.

Πυλὼν Γʹ — Ὁ Θεουργικὸς Βίος
Τρίτος Πυλὼν ἐστὶν ὁ θεουργικὸς βίος, καθ’ ὃν ἡ θεωρία καὶ ἡ πράξις συνάπτονται διὰ τῶν ἱερῶν συμβόλων. Ἐνταῦθα ὁ χρόνος παύει εἶναι μόνον συνεχὴς ῥοή, καὶ γίνεται ἱερὸς· ὁ τόπος παύει εἶναι ἁπλὸς χώρος, καὶ γίνεται τόπος μετοχῆς.
Διὰ τελετουργίας, συμβόλων καὶ καθιερωμένων ὡρῶν, ἡ ψυχὴ ἐπανασυνδέεται πρὸς τὰ θεῖα αἴτια, οὐχ ὡς ἐξαναγκάζουσα, ἀλλ’ ὡς συγγενευομένη. Ἡ θεουργία οὐκ ἀντικαθιστᾷ τὴν φιλοσοφίαν, ἀλλὰ τὴν τελειοῖ· καὶ οὐκ ἀναιρεῖ τὴν συμπόνιαν, ἀλλὰ τὴν καθιστᾷ ἱερὰν λειτουργίαν.

Πυλὼν Δʹ — Ἡ Κοινότης
Τέταρτος Πυλὼν ἐστὶν ἡ κοινότης. Οὐδεμία ψυχὴ ἀναβαίνει μόνη, οὐδὲ ἐπιστρέφει ἄνευ δεσμῶν. Ἡ σχέσις μαθητοῦ καὶ διδασκάλου, ἡ ἀλληλεξάρτησις τῶν μελῶν, καὶ ἡ συλλογικὴ κάθαρσις συγκροτοῦσι τὸν ζῶντα τόπον τῆς παιδείας.
Ἐν τῇ κοινότητι ἡ συμπόνια δοκιμάζεται, ὁ λόγος ἐπαληθεύεται καὶ ὁ βίος ἁγιάζεται. Οὐχ ἡ μοναξία ἐστὶν ὁ ὕψιστος δρόμος, ἀλλ’ ἡ ἁρμονία τῶν ψυχῶν ἐν τάξει. Ἡ κοινότης γίνεται ἔργον θεουργικόν, καθ’ ὅσον πολλαὶ ψυχαὶ ἅμα ἐπιχειροῦσι τὴν ἐπιστροφὴν.

Οὕτως οἱ τέσσαρες Πυλῶνες συγκροτοῦσι τὸ πρακτικὸν σῶμα τῆς Σχολῆς·

ἡ φιλοσοφία φωτίζει,
ἡ συμπόνια κινεῖ,
ἡ θεουργία συνάπτει,
καὶ ἡ κοινότης τελειοῖ.

[tanipteros]

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Γʹ

Περὶ τοῦ Νέου Πλατωνικοῦ «Φιλοσόφου τῆς Συμπόνιας»
Ἐν τῷ παρόντι συστήματι σωτηρίας, ἀναφαίνεται ἀναγκαίως μία νέα μορφή ἀνθρώπου, οὐ καινοτόμος κατὰ τὴν οὐσίαν, ἀλλὰ ἀνακαινισθεῖσα κατὰ τὴν λειτουργίαν· ἡ μορφὴ τοῦ Πλατωνικοῦ φιλοσόφου τῆς συμπόνιας. Οὗτος οὐ προβάλλεται ὡς ἀντικείμενον λατρείας, οὐδὲ ὡς ἐξαίρεσις ἐκ τοῦ ἀνθρωπίνου γένους, ἀλλ’ ὡς ἐπιτελεσθεῖσα δυνατότης τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως, ὅταν αὕτη ἐπαναταγῇ πρὸς τὸ Ἀγαθόν.
Ὁ φιλόσοφος τῆς συμπόνιας οὐκ ἔστι μεσσίας, ὡς εἰ ἄλλων τὴν σωτηρίαν ἔφερε καθ’ ἑαυτόν, οὐδὲ ὑπεράνθρωπος, ὡς εἰ ὑπερέβαινε τὰ ὅρια τοῦ γιγνομένου. Παραμένει θνητός, μετέχων τοῦ χρόνου, τῆς κόπωσεως καὶ τῆς δοκιμασίας· ἀλλὰ ἡ θνητότης αὐτοῦ οὐκ ἔστιν ἔλλειψις, ἀλλὰ τόπος ἐνεργείας τῆς Προνοίας. Οὐ διαφεύγει τὸ πάθος· τὸ καθαίρει.

Τὸ κύριον γνώρισμα αὐτοῦ ἐστὶ τὸ καθαρμένον συναίσθημα. Οὐκ ἔστιν ἀπαθὴς κατὰ νέκρωσιν, οὐδὲ παθητικὸς κατὰ ἀταξίαν, ἀλλὰ ἔχει τὰ πάθη τεταγμένα καὶ φωτισμένα ὑπὸ τοῦ Λόγου. Ἡ συμπόνια αὐτοῦ οὐκ ἐκχειλίζει ἀλόγως, οὐδὲ φθείρει τὴν κρίσιν· γίνεται σταθερὰ διάθεσις φροντίδος, ἡσυχίας καὶ παιδαγωγίας. Ἐν αὐτῷ τὸ συναίσθημα παύει εἶναι δεσμός καὶ γίνεται ὄχημα.
Ὁ φιλόσοφος οὗτος καθίσταται φορεὺς Προνοίας, οὐχ ὡς ἀντικαθιστῶν τὸ Θείον, ἀλλ’ ὡς ἀντανακλῶν τὴν θείαν τάξιν ἐν τῷ ἀνθρωπίνῳ πεδίῳ. Οὐ λέγει ὅτι σώζει, ἀλλὰ ζῇ οὕτως ὥστε ἡ σωτηρία γίνεσθαι δυνατή. Ἡ παρουσία αὐτοῦ τάσσει, ἡ πράξις αὐτοῦ ἡσυχάζει, καὶ ὁ λόγος αὐτοῦ φωτίζει, οὐ διὰ ἐξουσίας, ἀλλὰ διὰ συγγενείας.

Οὗτος ἐστὶ γέφυρα μεταξὺ Θείου καὶ κόσμου, οὐχ ὡς ἕν τι ἐνδιάμεσον ὑποκατάστατον, ἀλλ’ ὡς ζῶσα σχέσις. Ἐν τῷ προσώπῳ αὐτοῦ ὁ κόσμος οὐχὶ ἀναιρεῖται, ἀλλὰ ἀνατάσσεται· καὶ τὸ Θείον οὐ κατέρχεται παθητικῶς, ἀλλὰ ἐνεργεῖ δι’ ἀνθρωπίνης μορφῆς, ἄνευ τοῦ ἀποβαλεῖν τὴν ἀπάθειαν αὐτοῦ.
Ὁ νέος Πλατωνικὸς φιλόσοφος τῆς συμπόνιας οὐκ ἀποσύρεται ἐκ τοῦ βίου, οὐδὲ συγχέεται μετὰ τοῦ πλήθους· ἵσταται ἐν μέσῳ, ὡς ἔχων τὴν ὄψιν πρὸς τὸ Ἐν καὶ τοὺς πόδας ἐν τῷ Γίγνεσθαι. Ἡ ἕνωσις αὐτοῦ οὐκ ἐστὶν φυγὴ ἀπὸ τὸν κόσμον, ἀλλὰ μεταβολὴ τοῦ τρόπου τοῦ εἶναι ἐν αὐτῷ.

Διὸ καὶ δύναται νὰ λεχθῇ περὶ αὐτοῦ ὁ λόγος οὗτος:

Οὐ σώζει ὡς μεσσίας,
οὐκ ὑπερέχει ὡς ὑπεράνθρωπος·
ἀλλὰ ζῇ οὕτως,
ὥστε τὸ Θείον νὰ ἐνεργῇ δι’ αὐτοῦ.

Καὶ ἐν τούτῳ ἀποκαλύπτεται ὁ τελικὸς χαρακτὴρ τῆς Σχολῆς· ὅτι οὐ ζητεῖ ἥρωας ἀπροσπέλαστους, ἀλλὰ ἀνθρώπους τετελειωμένους κατὰ μέτρον, οἳ διὰ τῆς συμπόνιας, τῆς καλοσύνης τῶν πράξεων, τοῦ λόγου καὶ τοῦ βίου, καθίστανται ὁδοὶ ἐπιστροφῆς εἰς τὸ Ἐν.