ΚΑΛΟΣΥΝΗ — Εἰκὼν τῆς Θεϊκῆς Ἀγαθότητος

[tanipteros]

ΚΑΛΟΣΥΝΗ — Εἰκὼν τῆς Θεϊκῆς Ἀγαθότητος

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Αʹ

Περὶ τῆς θεμελιώδους διακρίσεως Ἀγαθότητος καὶ Καλοσύνης
Ἐν τῇ νεοπλατωνικῇ θεωρίᾳ ἀναγκαῖον ἐστὶν ἐξ ἀρχῆς νὰ τεθῇ διάκρισις σαφὴς καὶ ἀδιάσειστος μεταξὺ τῆς Ἀγαθότητος καὶ τῆς Καλοσύνης, ἵνα μὴ συγχέωνται τὰ ὑπερούσια πρὸς τὰ ψυχικά, μηδὲ τὸ ἀπαθὲς Θείον πρὸς τὸ παθητὸν Γίγνεσθαι. Ἡ διάκρισις αὕτη οὐκ ἔστι λεκτικὴ ἢ ἠθικὴ, ἀλλὰ βαθέως ὀντολογική.

Ἡ μὲν Ἀγαθότης ἀνήκει τῷ Ἑνὶ–Ἀγαθῷ, ὃ ἐστὶν ἀρχὴ πάσης ὑπάρξεως καὶ πάσης τελειότητος. Οὐσίαν οὐκ ἔχει, οὐδὲ πάσχει, οὐδὲ προσδιορίζεται κατὰ τρόπον ἀνθρωπίνης ἐννοίας. Ὑπερούσιος οὖσα, ἀπρόσωπος καὶ ἀπαθής, οὐ κινείται οὐδὲ συγκινείται, ἀλλ’ αὐτὴ καθ’ ἑαυτὴν ἐστὶν ἡ πηγή παντὸς τοῦ ἀγαθοῦ καὶ παντὸς τοῦ τελείου. Ἡ Ἀγαθότης οὐκ ἐνεργεῖ διὰ βουλήσεως, οὐδὲ διὰ πάθους, ἀλλὰ διὰ τῆς ἰδίας αὐτῆς πληρότητος, ἐξ ἧς ἀναβλύζει πᾶσα ὕπαρξις.

Ἡ δὲ Καλοσύνη οὐκ ἀνήκει τῷ Θείῳ καθ’ ἑαυτό, ἀλλὰ τῇ ψυχῇ ἐν τῷ Γίγνεσθαι. Ἐστὶ βίωμα καὶ στάσις ἀνθρωπίνη, ἡ ὁποία ἐκδηλοῦται ὡς συναίσθημα, ὡς πρόθεσις καὶ ὡς πράξις. Ἐκεῖ ὅπου ἡ ψυχὴ μερίζεται, κινείται καὶ πάσχει, ἐκεῖ ἐμφανίζεται καὶ ἡ Καλοσύνη, οὐχ ὡς τέλειον ὂν, ἀλλ’ ὡς ἔφεσις πρὸς τὸ τέλειον. Ἡ Καλοσύνη φέρει τὸ στίγμα τῆς μερικότητος καὶ τοῦ χρόνου, καὶ διὰ τοῦτο δύναται νὰ αὐξάνῃ, νὰ καθαίρηται καὶ νὰ τελειοῦται.

Οὐκ ἔστιν οὖν ἡ Καλοσύνη ταὐτὸν τῇ Ἀγαθότητι, οὐδὲ μέρος αὐτῆς καθ’ οὐσίαν. Ἔστιν ὅμως εἰκών. Καθάπερ τὸ κάλλος τῶν σωμάτων εἰκονίζει τὸ νοητὸν Κάλλος ἄνευ τοῦ εἶναι αὐτό, οὕτως καὶ ἡ Καλοσύνη εἰκονίζει τὴν Ἀγαθότητα ἐν τῷ κόσμῳ τῶν ψυχῶν. Ὅπου φανεροῦται ἀληθὴς καὶ ἀκαπήλευτος Καλοσύνη, ἐκεῖ μαρτυρεῖται ἡ ἔτι ἀκατάλυτος σχέσις τῆς ψυχῆς πρὸς τὴν ἀρχὴν αὐτῆς.

Διὰ τοῦτο ἐν νεοπλατωνικοῖς ὅροις λέγεται ὅτι ἡ Καλοσύνη ἐστὶ μέθεξις, οὐχὶ ταυτότης. Μετέχει τῆς Ἀγαθότητος, ἀλλ’ οὐ τὴν ἐξαντλεῖ· φανερώνει τὴν παρουσίαν αὐτῆς, ἀλλ’ οὐ τὴν ἀντικαθιστᾷ. Καὶ ὡς μέθεξις, ἡ Καλοσύνη παραμένει ὁδός, οὐ τέλος· ἀρχὴ ἐπιστροφῆς, οὐ τελείωσις.

Οὕτως, ἡ διάκρισις Ἀγαθότητος καὶ Καλοσύνης σώζει ἅμα καὶ τὴν ἀπάθειαν τοῦ Θείου καὶ τὴν ἀξίαν τοῦ ἀνθρωπίνου βίου. Τὸ Θείον μένει ἀμετάβλητον καὶ ὑπερούσιον· ἡ δὲ ψυχὴ, διὰ τῆς Καλοσύνης, φανερώνει ὅτι ἔτι δύναται νὰ ἐπιστρέψῃ εἰς τὴν πηγήν, ἐξ ἧς προήλθεν.

Ἡ Ἀγαθότης ἐστὶν ἀρχή·
ἡ Καλοσύνη δὲ ὁδός.
Καὶ ἡ ὁδὸς αὕτη, ὀρθῶς βαδιζομένη,
ἄγει πάλιν εἰς τὸ Ἐν.

[tanipteros]

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Βʹ

Περὶ τοῦ τί σημαίνει ὅτι ἡ Καλοσύνη ἐστὶν «εἰκὼν» τῆς Ἀγαθότητος
Ὅταν λέγεται ὅτι ἡ Καλοσύνη ἐστὶν εἰκὼν τῆς Ἀγαθότητος, οὐ δεῖ τοῦτο νοεῖσθαι κατὰ τρόπον ἐπιπόλαιον, οὐδὲ ὡς ἁπλῆν ὁμοιότητα ἢ μίμησιν ἐξωτερικήν. Ἡ εἰκὼν ἐν τῇ νεοπλατωνικῇ θεωρίᾳ οὐκ ἔστιν σκιά κενὴ, ἀλλὰ ζῶσα σχέσις ἀναφορᾶς καὶ φανερώσεως.

Ἡ εἰκὼν δηλοῖ πρῶτον μὲν ἀντανάκλασιν· οὐχὶ ὡς ἐὰν τὸ πρωτότυπον μερίζοιτο, ἀλλ’ ὡς ἐὰν ἡ δύναμις αὐτοῦ ἀντανακλᾶται ἐν κατωτέρῳ πεδίῳ, ἀναλόγως πρὸς τὴν δεκτικὴν φύσιν τοῦ ὑποκειμένου. Δηλοῖ δεύτερον προβολήν, οὐχὶ κατὰ βίαιον ἐξώθησιν, ἀλλὰ κατὰ φυσικὴν ἐκχέσιν, ἣ ἐκ τῆς πληρότητος τοῦ Ἀγαθοῦ ἀναφαίνεται ἐν τῷ γιγνομένῳ. Δηλοῖ τρίτον φανέρωσιν, τουτέστιν παρουσίαν τοῦ ἀνωτέρου ἐν τῷ κατωτέρῳ, ἄνευ συγχύσεως καὶ ἄνευ ταυτίσεως.

Διὰ τοῦτο καὶ ἡ παραβολὴ τοῦ φωτὸς τοῦ ἡλίου ἐστὶν ἐνταῦθα προσήκουσα. Τὸ φῶς οὐκ ἔστιν ὁ ἥλιος· οὐκ ἔχει τὴν οὐσίαν αὐτοῦ, οὐδὲ τὴν πηγὴν αὐτοῦ ἐν ἑαυτῷ. Καὶ ὅμως, ὅπου φῶς φαίνεται, ἐκεῖ μαρτυρεῖται ἀναγκαίως ἡ παρουσία τοῦ ἡλίου. Οὐκ ἐπινοεῖται ὁ ἥλιος ἐκ τοῦ φωτός, ἀλλὰ γνωρίζεται δι’ αὐτοῦ.

Οὕτως ἀκριβῶς καὶ ἡ ἀνθρωπίνη Καλοσύνη. Οὐκ ἔστιν αὐτὴ ἡ Ἀγαθότης τοῦ Ἑνός, οὐδὲ ἀντικαθιστᾷ τὴν θείαν πηγὴν. Καὶ ὅμως, ὅπου ἐμφανίζεται Καλοσύνη γνησία καὶ ἀκαπήλευτος, ἐκεῖ μαρτυρεῖται ὅτι ἡ ψυχὴ οὐκ ἀπεκόπη παντάπασιν ἀπὸ τὸ Ἀγαθόν, ἀλλ’ ἔτι ἕλκεται ὑπ’ αὐτοῦ καὶ ἀνταποκρίνεται εἰς τὴν ἔλξιν ταύτην κατὰ τὸν ἴδιον αὐτῆς τρόπον.

Ἡ Καλοσύνη οὖν οὐκ ἐστὶν ἔργον συμβάσεως, οὐδὲ ἀποτέλεσμα ἐξωτερικῆς διδασκαλίας μόνον, ἀλλὰ σημεῖον ἐσωτερικῆς συγγενείας. Ἐκεῖ ὅπου ἡ ψυχὴ ἀληθῶς γίνεται καλή, ἐκεῖ δηλοῖται ὅτι ἔτι φέρει ἐν ἑαυτῇ τὸ ἴχνος τῆς πηγῆς, καὶ ὅτι ἡ ἀνάμνησις τοῦ Ἀγαθοῦ οὐκ ἐσβέσθη ὅλως, ἀλλὰ ἀναμένει τὴν περαιτέρω ἐγρήγορσιν.

Διὸ καὶ δύναται νὰ λεχθῇ ὅτι ἡ Καλοσύνη ἐστὶν ὁρατὸν τεκμήριον ἀοράτου ἔλξεως. Οὐκ ἀποδεικνύει τὸ Ἀγαθὸν καθ’ ἑαυτό, ἀλλὰ φανερώνει ὅτι ἡ ψυχὴ ἔτι ἔχει στραμμένον τὸ βλέμμα πρὸς αὐτό. Καὶ ὅπου τὸ βλέμμα τοῦτο διαμένει, ἐκεῖ ἡ ὁδὸς τῆς Ἐπιστροφῆς οὐκ ἔχει κλεισθῇ.

Οὐχ ὅτι ἡ Καλοσύνη ἐστὶν Ἀγαθότης,
ἀλλ’ ὅτι μαρτυρεῖ τὴν Ἀγαθότητα,
γίνεται σημείον ἐλπίδος καὶ ἀρχὴ ἀναγωγῆς.

[tanipteros]

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Γʹ

Περὶ τοῦ διὰ τί ἡ Καλοσύνη ἐστὶν ἀνθρώπινον συναίσθημα
Ἐν τῇ νεοπλατωνικῇ θεωρήσει ἀναγκαῖον ἐστὶν νὰ διακριθῇ ἀκριβῶς ὁ τόπος ἐν ᾧ ἡ Καλοσύνη φύεται καὶ ἐνεργεῖ, ἵνα μὴ ἀναχθῇ ἀβασάνιστα εἰς τὸ Θείον, μηδὲ κατανοηθῇ ὡς πάθος θεϊκόν. Ἡ διάκρισις αὕτη στηρίζεται ἐπὶ τῆς φύσεως τοῦ Ἑνός καὶ ἐπὶ τῆς φύσεως τῆς ψυχῆς.

Ἡ μὲν Ἀγαθότης τοῦ Ἑνός οὔτε αἰσθάνεται οὔτε συγκινείται οὔτε «θέλει» κατὰ τρόπον ἀνθρωπίνης προαιρέσεως. Τὸ Ἐν οὐκ ἐπιθυμεῖ, οὐ διότι στερεῖται ἐπιθυμίας, ἀλλὰ διότι οὐδενὸς δεῖται. Οὐ συγκινείται, οὐ διότι ἀδιαφορεῖ, ἀλλὰ διότι ὑπερέχει παντὸς πάθους καὶ πάσης μεταβολῆς. Ἡ Ἀγαθότης αὐτοῦ οὐκ ἐνεργεῖ διὰ κινήσεως, ἀλλὰ διὰ παρουσίας· οὐ διὰ βουλήσεως, ἀλλὰ διὰ πληρότητος.

Ἡ ψυχὴ δὲ, ἐναντίως, ἐστὶν οὐσία κινητή, μεριστὴ καὶ χρονική. Κινείται ἐν τῷ Γίγνεσθαι, αἰσθάνεται τὰς ἐλλείψεις καὶ τὰς πληρώσεις, καὶ ποθεῖ τὸ ἀνώτερον, ὃ ἀμυδρῶς μὲν ἐνθυμεῖται, σαφῶς δὲ οὐ κατέχει. Ἐν ταύτῃ τῇ κινήσει καὶ ταύτῃ τῇ μερικότητι γεννῶνται τὰ συναισθήματα, οὐχ ὡς κακίαι καθ’ ἑαυτάς, ἀλλ’ ὡς τρόποι ἀντιλήψεως τῆς ἀποστάσεως καὶ τῆς ἔλξεως.

Ὅταν οὖν ἡ θεία ἔλξις τοῦ Ἀγαθοῦ, ἡ ἀπαθὴς καὶ ἀκίνητος καθ’ ἑαυτήν, ἐγγραφῇ εἰς τὴν ψυχὴν τὴν κινητὴν καὶ δεκτικήν, τότε μετασχηματίζεται κατὰ τὴν φύσιν τοῦ δεχομένου. Οὐ γίνεται πάθος θεϊκόν, ἀλλὰ βίωμα ψυχικόν. Ἡ ἔλξις αὕτη, ἐν τῷ πεδίου τῆς ψυχῆς, ἐμφανίζεται ὡς Καλοσύνη.

Ἡ Καλοσύνη οὖν ἐστὶν ἡ ψυχικὴ μορφὴ τῆς θείας ἔλξεως. Οὐχ ὅτι τὸ Θείον πάσχει, ἀλλ’ ὅτι ἡ ψυχὴ αἰσθάνεται τὴν κλῆσιν τοῦ Ἀγαθοῦ κατὰ τὸν ἴδιον αὐτῆς τρόπον. Ἐκεῖ ὅπου τὸ Ἀγαθὸν ἔστιν ἑστὼς καὶ ἀκίνητον, ἡ ψυχὴ κινείται· καὶ ἡ κίνησις αὕτη, ὅταν ὀρθῶς τεταγμένη ᾖ, λέγεται Καλοσύνη.

Διὰ τοῦτο ἡ Καλοσύνη οὐκ ἀνήκει τῷ Θείῳ, ἀλλ’ οὐδὲ ἀποξενῶται ἀπ’ αὐτοῦ. Ἐστὶν ἀπόκρισις, οὐ πηγή· ἀντίλαμψις, οὐ φῶς αὐτοτελές. Ὅταν ἡ ψυχὴ γίνεται καλή, οὐ μεταβάλλει τὸ Θείον, ἀλλὰ μεταβάλλεται αὐτή, στρεφομένη πρὸς τὴν ἀρχὴν ἐξ ἧς προήλθεν.

Οὕτως ἡ Καλοσύνη, ὡς συναίσθημα ἀνθρώπινον, φυλάττει ἅμα τὴν ἀπάθειαν τοῦ Ἑνός καὶ τὴν σωτηριολογικὴν δυνατὸτητα τῆς ψυχῆς. Οὔτε θεοποιεῖ τὸ πάθος, οὔτε νεκροῖ τὴν συγκίνησιν, ἀλλὰ ἀναδεικνύει τὴν ὀρθὴν αὐτῆς θέσιν ὡς ἀρχὴν ἀναγωγῆς.

Τὸ Ἀγαθὸν ἕλκει ἀπαθῶς·
ἡ ψυχὴ δὲ κινεῖται αἰσθητῶς.
Καὶ ἡ κίνησις αὕτη, ὅταν πρὸς τὸ Ἀγαθὸν στρέφηται,
Καλοσύνη καλεῖται.

[tanipteros]

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Δʹ

Περὶ τῆς Καλοσύνης ὡς «μητρὸς τῶν Ἀρετῶν»
Ἐνταῦθα κεῖται τὸ κεντρικὸν καὶ ἀκριβεστάτως διακριτικὸν σημείον τῆς παρούσης θεωρήσεως. Διότι ἡ Καλοσύνη οὐχ ἁπλῶς συγκαταριθμεῖται μεταξὺ τῶν ἀρετῶν, οὐδὲ ἵσταται παρ’ αὐταῖς ὡς ἴση πρὸς ἴσας, ἀλλ’ αὐτὴ καθίσταται ἡ γενεσιουργὸς αὐτῶν ἀρχή, ἡ μήτηρ καὶ ὡς ἂν εἴποι τις ἡ ζῶσα μήτρα, ἐξ ἧς αἱ ἀρεταὶ φύονται καὶ διαπλάττονται.

Οὐκ εἰσὶν αἱ λεγόμεναι «ἠθικαί» ἢ «σχεσιακαί» ἀρεταὶ ἔξεις προστιθέμεναι ἔξωθεν, οὐδὲ ἔργα κανονιστικῆς ἐπιβολῆς ἢ ἐθισμοῦ μηχανικοῦ. Εἰσὶν ἐξειδικεύσεις μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς ἐσωτερικῆς διαθέσεως, ἣ Καλοσύνη καλεῖται, ἀναπτυσσομένης κατὰ διάφορα πεδία σχέσεως καὶ κατὰ διαφόρους τρόπους κοινωνίας τῆς ψυχῆς πρὸς τὸ ἕτερον.

Ὅταν ἡ Καλοσύνη στραφῇ πρὸς τὸ πρόσωπον τοῦ ἄλλου καὶ παραμείνῃ ἐν τῇ στροφῇ ταύτῃ μὴ παροδικῶς, ἀλλὰ μετὰ σταθερότητος καὶ βάθους, τότε μεταβάλλεται εἰς Ἀγάπην. Ἡ Ἀγάπη οὐκ ἔστιν ἄλλο τι ἢ ἡ Καλοσύνη ἐμμένουσα καὶ ἐνισχυθεῖσα, καθ’ ἣν ἡ ψυχὴ ἀναγνωρίζει τὸ ἀγαθὸν τοῦ ἑτέρου ὡς ἄξιον φροντίδος καθ’ αὑτό.

Ὅταν ἡ αὐτὴ Καλοσύνη ῥυθμίζῃ τὴν σχέσιν ἐν ἰσότητι καὶ ἀμοιβαιότητι, καὶ ἐδραιωθῇ διὰ χρόνου καὶ δοκιμῆς, τότε λαμβάνει τὸ εἶδος τῆς Φιλίας. Ἡ Φιλία οὐκ ἐστὶν ἁπλῶς συναναστροφή, ἀλλὰ ἡ Καλοσύνη ἰσορροποῦσα καὶ ἀνταποδιδομένη, ἐν ᾗ δύο ψυχαὶ ἀλληλοαναγνωρίζονται ἐν τῷ ἀγαθῷ.

Ὅταν δὲ ἡ Καλοσύνη ἐλκυθῇ ὑπὸ τοῦ Ἀγαθοῦ ὃ διαφαίνεται ἐν τῷ ἑτέρῳ, καὶ ἡ ἔλξις αὕτη γένηται δυναμικὴ καὶ ἀναβατική, τότε μετασχηματίζεται εἰς Ἔρωτα. Ὁ Ἔρως οὐκ ἐστὶν ἀντίθετος τῇ Καλοσύνῃ, ἀλλὰ ἡ ὀξυτάτη καὶ ἀνυψωτικωτάτη μορφὴ αὐτῆς, καθ’ ἣν ἡ ψυχὴ ποθεῖ τὸ ἀγαθὸν ὡς τελειοτέραν ὕπαρξιν.

Ὅταν ἡ Καλοσύνη ἀναγνωρίσῃ τὴν κοινὴν μοῖραν τῶν ψυχῶν καὶ τὴν συμμετοχὴν αὐτῶν εἰς τὸ πάσχειν τοῦ Γίγνεσθαι, καὶ ἡ ψυχὴ ἄρχηται «συν-αισθάνεσθαι», τότε γεννᾶται ἡ Συμπάθεια. Οὐχὶ ὡς ἄλογος ταραχή, ἀλλ’ ὡς ἐσωτερικὴ συγκατάβασις πρὸς τὸν ἕτερον.

Ὅταν δὲ ἡ Καλοσύνη ἀντιδρᾷ εἰδικῶς εἰς τὴν στέρησιν τοῦ ἀγαθοῦ καὶ εἰς τὸν πόνον τοῦ ἑτέρου, καὶ ἡ ἀναγνώρισις αὕτη κινητοποιῇ πράξιν καὶ φροντίδα, τότε λαμβάνει τὸ εἶδος τῆς Συμπόνιας. Ἡ Συμπόνια ἐστὶν ἡ Καλοσύνη ἐνεργοῦσα ἐν ἀντιμετωπίσει τῆς ἐλλείψεως.

Τέλος, ὅταν ἡ Καλοσύνη μαλακυνθῇ ἐνώπιον τῆς ἀδυναμίας καὶ ἡ ἰσχὺς τῆς ψυχῆς ὑποχωρήσῃ ὑπὲρ τῆς φροντίδος, τότε ἐμφανίζεται ἡ Εὐσπλαχνία. Ἐνταῦθα ἡ Καλοσύνη οὐκ ἐπιβάλλεται, ἀλλὰ περιβάλλει· οὐ κρίνει, ἀλλὰ θεραπεύει.

Ἐκ πάντων τούτων καθίσταται φανερὸν ὅτι αἱ ἀρεταὶ οὐ προστίθενται ἐξωτερικῶς ἐπὶ μιᾶς ψυχῆς, ὡς στολίσματα ἢ κανόνες. Ἀναπτύσσονται ἐσωτερικῶς ἐκ τῆς Καλοσύνης, ὡς ἕκαστον κλάδος ἐκ τοῦ αὐτοῦ ῥιζώματος, ἀναλόγως πρὸς τὴν σχέσιν καὶ τὸν τρόπον ἐνεργείας τῆς ψυχῆς.

Οὐχ αἱ ἀρεταὶ γεννῶσι τὴν Καλοσύνην,
ἀλλ’ ἡ Καλοσύνη τίκτει τὰς ἀρετάς.
Καὶ ὅπου αὕτη ζῇ καὶ αὐξάνει,
ἐκεῖ καὶ πᾶσα ἀρετὴ ἀναφαίνεται κατὰ φύσιν.

[tanipteros]

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Εʹ

Περὶ τοῦ διὰ τί ἡ Καλοσύνη προηγείται πάσης ἠθικῆς
Ἐν τῷ Νεοπλατωνισμῷ ἡ ἠθικὴ οὐ νοεῖται ὡς σύστημα κανόνων ἐπιβαλλομένων ἔξωθεν, οὐδὲ ὡς νόμος δεσμεύων διὰ φόβου ἢ ἀπειλῆς. Οὐκ ἐστὶν ἐντολὴ ἡ ἀρετή, ἀλλὰ κατάστασις ψυχῆς· οὐ τύπος πράξεων, ἀλλὰ τρόπος εἶναι. Διὸ καὶ ἡ Καλοσύνη, ἣν ἤδη ἐθεωρήσαμεν ὡς μήτραν τῶν ἀρετῶν, ἀναφαίνεται ὡς προγενεστέρα καὶ θεμελιωδεστέρα πάσης ἠθικῆς διατάξεως.

Ἡ Καλοσύνη οὐκ ἐκπορεύεται ἐξ ἐντολῆς, ὡς ἐὰν ἡ ψυχὴ ἐξαναγκάζοιτο εἰς τὸ ἀγαθὸν διὰ λόγου ξένου πρὸς αὐτήν. Οὐδὲ ἐκ φόβου ἀναφύεται, ὡς ἐὰν ἡ ἀρετὴ ἦν ἀποφυγὴ τιμωρίας ἢ ὀφειλὴ πρὸς ἐξουσίαν. Οὐδὲ πηγάζει ἐκ κοινωνικῆς συμβάσεως, ὡς ἐὰν τὸ ἀγαθὸν ὡρίζετο μόνον ὑπὸ τῶν ἐθῶν καὶ τῶν νόμων τῶν ἀνθρωπίνων. Πᾶσα τοιαύτη ἠθικὴ μένει ἐπιφάνεια καὶ τύπος, ἄνευ ἐσωτερικῆς ζωῆς.

Ἡ Καλοσύνη πηγάζει ἐκ τῆς ἐσωτερικῆς ἔλξεως τῆς ψυχῆς πρὸς τὸ Ἀγαθόν. Ἐκεῖ ὅπου ἡ ψυχὴ ἔτι ἀνταποκρίνεται εἰς τὴν ἔλξιν ταύτην, ἐκεῖ ἡ πράξις τοῦ ἀγαθοῦ γίνεται φυσικὴ ῥοή καὶ οὐχὶ καταναγκασμός. Οὐ πράττει ἡ ψυχὴ τὸ ἀγαθὸν διότι «δεῖ», ἀλλὰ διότι οὕτως ἔχει καὶ οὕτως ἀναπαύεται.

Διὰ τοῦτο ἄνευ Καλοσύνης ἡ ἠθικὴ καθίσταται στείρα. Πληθύνονται μὲν οἱ κανόνες, ἀλλὰ λείπει ἡ ζωτικὴ ἀρχή· πληθύνονται οἱ λόγοι περὶ ἀρετῆς, ἀλλὰ σπανίζει ἡ ἀρετή αὐτή. Ἡ πράξις γίνεται ὀρθὴ κατὰ τύπον, ἀλλὰ οὐ γνήσια κατὰ φύσιν. Ἐνταῦθα ἡ ψυχὴ ὑποκρίνεται τὸ ἀγαθόν, ἀλλ’ οὐκ ἐμμένει ἐν αὐτῷ.

Μετὰ δὲ Καλοσύνης, ἡ ἀρετὴ γίνεται φυσική. Οὐκ ἐπιβάλλεται ἔξωθεν, ἀλλὰ ἀναφαίνεται ἔσωθεν· οὐ φυλάσσεται διὰ φόβου, ἀλλὰ διαμένει διὰ ἔξεως· οὐ μεταβάλλεται κατὰ τὰς περιστάσεις, ἀλλὰ σταθεροῦται κατὰ τὴν ἔλξιν τοῦ Ἀγαθοῦ. Ἐνταῦθα ἡ ἠθικὴ οὐκ ἔτι ἀντιμάχεται τὰ πάθη, ἀλλὰ τα ἁρμονίζει· οὐ καταπνίγει τὴν ψυχὴν, ἀλλὰ τὴν ἀνατάσσει.

Οὕτως ἡ Καλοσύνη προηγείται πάσης ἠθικῆς, οὐχ ὡς ἄρνησις τοῦ νόμου, ἀλλ’ ὡς ἡ ἔμψυχος ἀρχὴ αὐτοῦ. Ἡ ἠθικὴ ἄνευ Καλοσύνης ἐστὶ γράμμα νεκρόν· ἡ δὲ ἠθικὴ μετὰ Καλοσύνης γίνεται ὁδὸς ἀναγωγῆς καὶ μορφὴ βίου ἀληθοῦς.

Οὐχ ὁ νόμος ποιεῖ τὴν ψυχὴν καλήν,
ἀλλ’ ἡ καλή ψυχὴ πληροῖ τὸν νόμον.
Καὶ ὅπου ἡ Καλοσύνη ἄρχει,
ἐκεῖ ἡ ἀρετὴ φύσει βασιλεύει.

[tanipteros]

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ϛʹ

Περὶ τῆς σωτηριολογικῆς σημασίας τῆς Καλοσύνης
Ἡ Καλοσύνη, καθ’ ἣν ἤδη ἐθεωρήθη ὡς εἰκὼν τῆς Ἀγαθότητος καὶ μήτηρ τῶν ἀρετῶν, οὐ δεῖ νὰ νοηθῇ ὡς αὐτάρκης σωτηρία, οὐδὲ ὡς τέλος τῆς πνευματικῆς πορείας. Οὐ σώζει καθ’ ἑαυτήν, ὡς εἰ ἦν ἡ τελείωσις τῆς ψυχῆς· ἀλλὰ δείκνυσι τὴν ὁδόν, καθίσταται σημεῖον καὶ ἀρχὴ σωτηριολογικῆς κινήσεως.

Ἐν πρώτοις, ἡ Καλοσύνη ἐστὶ τὸ πρῶτον σημεῖον Ἀναμνήσεως. Ἐν τῇ καταβάσει τῆς ψυχῆς εἰς τὸ Γίγνεσθαι, ἡ μνήμη τοῦ Ἀγαθοῦ σκοτίζεται καὶ διασπᾶται ὑπὸ τῆς πολλαπλότητος. Ὅταν δὲ ἡ ψυχὴ ἀρχίση νὰ γίνεται καλή, τοῦτο σημαίνει ὅτι ἡ λήθη οὐκ ἐπεκράτησεν ὅλως· ὅτι ἔτι ἀναλάμπει ἐν αὐτῇ ἴχνος τῆς ἀρχῆς, ἔστω καὶ ἀμυδρόν. Ἡ Καλοσύνη μαρτυρεῖ ὅτι ἡ Ἀνάμνησις ἤδη ἤρξατο.

Δεύτερον, ἡ Καλοσύνη ἐστὶ τὸ πρῶτον ῥῆγμα ἐν τῇ λήθῃ. Οὐκ ἀναιρεῖ ἄπαξ τὸν πέπλον τῆς πτώσεως, ἀλλὰ τὸν διαρρηγνύει ὑπομονητικῶς καὶ ἐσωτερικῶς. Ἐκεῖ ὅπου ἡ ψυχὴ ἀναγνωρίζει τὸν ἄλλον καὶ πράττει τὸ ἀγαθὸν ἄνευ ἀναγκασμοῦ, ἐκεῖ ἡ κλειστὴ αὐτάρκεια τοῦ ἐγώ χαλαροῦται, καὶ ἀνοίγεται ὁ χώρος τῆς ἐπιστροφῆς. Ἡ Καλοσύνη οὐκ ἐστὶν ἔτι ἕνωσις, ἀλλὰ ἔστιν ἤδη ἀπομάκρυνσις ἀπὸ τὴν ἀπόλυτον ἀποξένωσιν.

Τρίτον, ἡ Καλοσύνη δύναται νὰ λεχθῇ ὡς ἡ πρώτη ἐπιστροφή πρὸ τῆς πλήρους Ἀναγωγῆς. Πρὶν ἡ ψυχὴ ἀναχθῇ διὰ τοῦ Λόγου καὶ τελειωθῇ διὰ τῆς ἑνώσεως, ἐπιστρέφει διὰ τῆς διαθέσεως· πρὶν ἑνωθῇ νοερῶς, ἀνατάσσεται ἠθικῶς καὶ ψυχικῶς. Ἡ Καλοσύνη εἶναι ἡ στροφή τοῦ προσώπου πρὸς τὸ Ἀγαθόν, ἔστω καὶ ἄνευ ἐννοίας σαφοῦς περὶ τοῦ τέλους.

Διὰ τοῦτο ὅπου ὑπάρχει Καλοσύνη, ἐκεῖ ὑπάρχει ἔτι δυνατὸν ἡ Ἐπιστροφή εἰς τὸ Ἐν. Καὶ ὅπου ἡ Καλοσύνη παντάπασιν ἐξέλιπεν, ἐκεῖ ἡ ψυχὴ ἔτι ζῇ μὲν, ἀλλὰ περιπλανάται ἐν βαθείᾳ λήθῃ. Οὐκ ἀπὸ τὴν γνώσιν ἄρχεται ἡ σωτηρία, οὐδὲ ἀπὸ τὴν ἔνωσιν, ἀλλ’ ἀπὸ τὸ πρῶτον νεῦμα τῆς ψυχῆς πρὸς τὸ ἀγαθόν, ὃ Καλοσύνη καλεῖται.

Οὐ σώζει ἡ Καλοσύνη ὡς τέλος,
ἀλλὰ σώζει ὡς ἀρχή.
Δείκνυσι τὴν ὁδόν,
καὶ ὅπου ἡ ὁδὸς ἀνοίγεται,
ἐκεῖ ἡ Ἐπιστροφή δυνατή ἐστιν.

[tanipteros]

ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Ζʹ

Συνοπτικὸν φιλοσοφικὸν συμπέρασμα περὶ Καλοσύνης καὶ Ἐπιστροφῆς
Ἐπειδὴ ὁ λόγος διῆλθε τὰ ἐπιμέρους καὶ ἐξετέθη ἡ θέσις τῆς Καλοσύνης ἐν τῇ νεοπλατωνικῇ θεωρήσει, πρέπον ἐστὶν ἐνταῦθα νὰ συναχθῇ τὸ σύνολον εἰς λόγον ἕνα, συνοπτικὸν καὶ ἀκέραιον, ἵνα φανερὸν γένηται τὸ ὅλον νόημα τῆς διδασκαλίας.

Πρῶτον μὲν βεβαιοῦται ὅτι ἡ Ἀγαθότης ἀνήκει τῷ Ἑνί. Οὐκ ἐστὶν ἔξις, οὐ πάθος, οὐ κίνησις, ἀλλ’ ἀρχὴ καὶ πηγή, ὑπερούσιος καὶ ἀπαθής. Τὸ Ἐν οὐ γίνεται ἀγαθόν· ἔστιν Ἀγαθόν. Καὶ ὡς τοιοῦτον, οὐδέποτε μειοῦται, οὐδέποτε μεταβάλλεται, οὐδέποτε προσλαμβάνει ἰδιότητα ἀνθρωπίνην.

Δεύτερον, ὁμολογεῖται ὅτι ἡ Καλοσύνη ἀνήκει τῇ ψυχῇ. Ἐμφανίζεται ἐν τῷ Γίγνεσθαι, ἐν χρόνῳ καὶ κινήσει, καὶ φέρει τὸ στίγμα τῆς μερικότητος. Οὐκ ἐστὶν οὐσία, ἀλλὰ τρόπος εἶναι· οὐ πηγή, ἀλλὰ ἀπόκρισις. Καὶ ὅμως, οὐκ ἔστιν ξένη πρὸς τὸ Ἀγαθόν, ἀλλὰ συγγενής.

Διότι ἡ Καλοσύνη ἐστὶν εἰκὼν τῆς Ἀγαθότητος ἐντὸς τοῦ Γιγνομένου. Οὐχ ὡς μίμησις ἐπιφανειακή, ἀλλ’ ὡς ἀντανάκλασις καὶ μέθεξις. Ὅπου ἡ Καλοσύνη ἀληθῶς φανεροῦται, ἐκεῖ δηλοῦται ὅτι ἡ ψυχὴ ἔτι ἕλκεται ὑπὸ τοῦ Ἀγαθοῦ καὶ οὐκ ἀπεκόπη παντάπασιν ἀπὸ τὴν πηγήν αὐτῆς.

Ἔτι δὲ σαφῶς ἐτέθη ὅτι ἡ Καλοσύνη οὐκ ἐστὶν μία ἀρετὴ μεταξὺ ἄλλων. Οὐ συγκαταριθμεῖται ἐν καταλόγῳ, ἀλλὰ προηγείται τοῦ καταλόγου. Ἐστὶν ἡ μήτρα καὶ ἡ γενεσιουργὸς ἀρχὴ πασῶν τῶν ἀρετῶν. Ἐξ αὐτῆς φύονται ἡ Ἀγάπη, ἡ Φιλία, ὁ Ἔρως, ἡ Συμπάθεια, ἡ Συμπόνια, ἡ Εὐσπλαχνία, καὶ πᾶσα ἄλλη ἀρετὴ ἣ ἀναφέρεται εἰς σχέσιν, φροντίδα καὶ κοινωνίαν ψυχῶν.

Διότι ὁ ἀληθῶς ἑλκόμενος ὑπὸ τοῦ Ἀγαθοῦ οὐκ ἄρχεται ἐκ τῆς θεωρίας, οὐδὲ ἐκ τῆς ἐντολῆς, ἀλλ’ ἐκ τῆς μεταβολῆς τῆς διαθέσεως. Πρῶτον γίνεται καλός, τουτέστιν ἁρμονίζεται πρὸς τὸ Ἀγαθόν κατὰ τὸ μέτρον τῆς ψυχῆς· καὶ ἔπειτα ἀγαπᾷ, συμπονεῖ, ἐλεεῖ καὶ πράττει τὰ τῆς ἀρετῆς ἄνευ βίας καὶ ἄνευ προσποιήσεως.

Οὕτως ὁ κύκλος τῆς διδασκαλίας κλείεται· ἐκ τοῦ Ἑνὸς ἡ Ἀγαθότης, ἐν τῇ ψυχῇ ἡ Καλοσύνη, καὶ διὰ τῆς Καλοσύνης ἡ ὁδὸς τῆς Ἐπιστροφῆς. Καὶ ἡ σωτηρία οὐκ ἐστὶν ἄλλο τι ἢ ἡ πλήρωσις ταύτης τῆς ὁδοῦ.

Ἡ Ἀγαθότης ἐστὶν ἀρχή.
Ἡ Καλοσύνη ἐστὶν εἰκών.
Καὶ ὁ διὰ τῆς Καλοσύνης βαδίζων,
ἀναμνήσκεται, καθαίρεται, καὶ ἀνάγεται
πάλιν εἰς τὸ Ἐν.

Ἐνταῦθα ὁ λόγος ἀναπαύεται· ἡ δὲ ὁδὸς μένει ἀνοιχτή.

[tanipteros]

πηγή:
https://tanipteros.wordpress.com/2026/0 ... %8c%cf%84/