Μετουσίωσις τῶν Παθῶν εἰς Ἀρετάς

[tanipteros]

Μετουσίωσις τῶν Παθῶν εἰς Ἀρετάς
Πρόλογος
Περὶ τοῦ πῶς ὁρίζεται ἡ μετουσίωσις τῶν παθῶν εἰς ἀρετάς κατὰ τοὺς Νεοπλατωνικοὺς φιλοσόφους

Ἐν τῇ Νεοπλατωνικῇ φιλοσοφίᾳ, ἡ λεγομένη μετουσίωσις τῶν παθῶν εἰς ἀρετάς οὐ νοεῖται οὔτε ὡς ἠθικὴ καταστολή, οὔτε ὡς ψυχολογικὴ μεταβολή, ἀλλὰ ὡς ὀντολογικὴ ἀναγωγή τῶν δυνάμεων τῆς ψυχῆς πρὸς τὰς αἰτίας αὐτῶν. Τὰ πάθη οὐ θεωροῦνται κακὰ καθ’ αὑτά, ἀλλὰ κινήσεις ἄτακτοι καὶ ἀνεπίστρεπτοι, ἐκτρεπόμεναι ἀπὸ τῆς φυσικῆς των τάξεως.
Κοινὸν θεμέλιον πάντων τῶν Νεοπλατωνικῶν ἀποτελεῖ ἡ ἀρχὴ ὅτι τὸ κακὸν οὐκ ἔχει οὐσίαν, ἀλλ’ εἶναι στέρησις, ἔκπτωσις καὶ ἀναφορὰ πρὸς τὸ μερικόν. Ὅθεν ἡ θεραπεία τῶν παθῶν οὐ συνίσταται εἰς τὴν ἀναίρεσιν τῆς κινήσεως, ἀλλὰ εἰς τὴν ἐπανένταξιν αὐτῆς εἰς τὸν κύκλον προόδου καὶ ἐπιστροφῆς.
Ἐπὶ ταύτης τῆς κοινῆς βάσεως, ἕκαστος τῶν μεγάλων Νεοπλατωνικῶν φιλοσόφων ὁρίζει τὴν μετουσίωσιν κατὰ τρόπον ἰδίως ἐμφανῆ καὶ συστηματικῶς διακεκριμένον.

1. Ὁ Πλωτίνος: Μετουσίωσις ὡς ἀναγωγὴ τοῦ τρόπου ἐνεργείας
Κατὰ τὸν Πλωτίνον, τὰ πάθη οὐκ ἀνήκουσιν εἰς τὴν οὐσίαν τῆς ψυχῆς, ἀλλὰ εἰς τὸν τρόπον καθ’ ὃν αὕτη ἐνεργεῖ ὅταν στραφῇ πρὸς τὸ αἰσθητόν. Ἡ μετουσίωσις οὖν οὐκ ἐστὶν ἀλλοίωσις δυνάμεως, ἀλλὰ μεταβολὴ τοῦ τρόπου τῆς ἐνεργείας: ἀπὸ πάσχειν εἰς ἐνεργεῖν κατὰ λόγον.
Ἡ ἀρετὴ, κατὰ τὸν Πλωτίνον, εἶναι ἁρμονία τῆς ψυχῆς, καθ’ ἣν αἱ κατώτεραι κινήσεις ὑπακούουσι τῷ νοῒ. Τὸ πάθος οὐ νεκροῦται, ἀλλὰ ἀναβαίνει εἰς νοητικὴν μορφήν: ἡ ἐπιθυμία γίνεται ἔρως νοητός, ὁ θυμὸς ἀνδρεία, ὁ φόβος φρόνησις. Ἡ μετουσίωσις εἶναι ἐσωτερικὴ καὶ θεωρητική, τελουμένη διὰ τῆς ἐπιστροφῆς πρὸς τὸν Νοῦν.

2. Ὁ Πρόκλος: Μετουσίωσις ὡς ἐπιστροφὴ τῶν δυνάμεων εἰς τὰς αἰτίας
Ὁ Πρόκλος ἀναπτύσσει τὴν πλωτινικὴν ἔμπνευσιν εἰς πλήρη μεταφυσικὴν δομήν. Κατ’ αὐτόν, πᾶσα δύναμις καθ’ αὑτὴν ἀγαθή, καὶ τὸ πάθος προκύπτει μόνον ὅταν ἡ δύναμις κινηθῇ ἄνευ τάξεως καὶ ἐπιστροφῆς.
Ἡ μετουσίωσις ὁρίζεται ῥητῶς ὡς ἐπιστροφὴ τῶν δυνάμεων πρὸς τὰς οἰκείας αἰτίας. Ἡ ἀρετὴ οὐ προστίθεται ἔξωθεν, ἀλλὰ ἀποκαθιστᾷ τὴν ὀντολογικὴν φοράν τῆς κινήσεως. Τὰ πάθη εἶναι εἰκόνες κατωτέρων προόδων· αἱ ἀρεταὶ εἶναι αἱ αὐταὶ δυνάμεις, ἐνεργοῦσαι ἐν τάξει καὶ ἀναφορᾷ πρὸς τὸ ἕν.
Ἐν τῷ Προκλικῷ συστήματι, ἡ μετουσίωσις ἔχει χαρακτῆρα κοσμικὸν καὶ ἱεραρχικόν· ἡ ψυχὴ ἁρμονίζεται πρὸς τὴν καθολικὴν πρόνοιαν.

3. Ὁ Ιάμβλιχος: Μετουσίωσις ὡς θεουργικὴ ἐπανένταξις τῶν παθῶν
Ὁ Ἰάμβλιχος προχωρεῖ πέραν τῆς καθαρῶς νοητικῆς ἀναγωγῆς καὶ ὑποστηρίζει ὅτι ἡ ψυχὴ, ἐνσαρκωμένη καὶ δεσμευμένη ὑπὸ ἕξεων, οὐ δύναται νὰ μεταστοιχειώσῃ τὰ πάθη διὰ λόγου μόνον. Ἡ μετουσίωσις ἀπαιτεῖ θεουργικὴν πράξιν, σύμβολα καὶ ἱερὰν ἐνέργειαν.
Κατ’ αὐτόν, τὰ πάθη οὐκ ἐξαλείφονται, ἀλλὰ ἀνατίθενται· γίνονται ὄργανα καὶ φορεῖς θείας ἐνεργείας, ὅταν ἐνταχθῶσιν εἰς ἱερὰν τάξιν. Ἡ ἀρετὴ παύει νὰ εἶναι πρόσκαιρος διάθεσις καὶ γίνεται ἕξις σταθερὰ καὶ ὀντολογικῶς ἐδραιωμένη.
Ἐν τῇ Ἰαμβλίχειῳ θεωρίᾳ, ἡ μετουσίωσις τῶν παθῶν κορυφοῦται οὐχὶ εἰς ἀπραξίαν, ἀλλὰ εἰς ζῶσαν ἡσυχίαν, ἐνεργὸν καὶ θεοειδῆ.

Συνοπτικὸν ἔνθετον
Πλωτίνος: μετουσίωσις = ἀναγωγὴ τρόπου ἐνεργείας
Πρόκλος: μετουσίωσις = ἐπιστροφὴ δυνάμεων εἰς τὰς αἰτίας
Ιάμβλιχος: μετουσίωσις = θεουργικὴ ἐπανένταξις καὶ ἕξις

Οὕτως, ὁ Νεοπλατωνικὸς δρόμος δὲν ζητεῖ νὰ ἀφανίσῃ τὰ πάθη, ἀλλὰ νὰ ἀποκαταστήσῃ τὴν θείαν καταγωγὴν τῶν δυνάμεων τῆς ψυχῆς. Ἡ ἀρετὴ εἶναι ἡ μνήμη τῆς ἀρχῆς· καὶ ἡ μετουσίωσις, ἡ ἐπιστροφὴ πρὸς αὐτήν.

....
περισσότερα : Μετουσίωσις τῶν Παθῶν εἰς Ἀρετάς αναλυτικά τα 12 βασικά πάθη της ψυχής.