Σύνθεσις φιλοσοφικὴ συγκριτικὴ καὶ ἐνοποιητικὴ εἰς ἐνιαῖον πλαίσιον ἐμπειρίας
Πρόλογος – Περὶ τῆς ἀνάγκης τῶν διακρίσεων
Ἐν ταῖς ὑψηλαῖς θεωρήσεσι τῆς φιλοσοφίας, ὅταν ὁ λόγος προσεγγίζῃ τὰ ἔσχατα ὅρια τοῦ νοεῖν, παρατηρεῖται συχνότατα σύγχυσις ὀνομάτων, ἥτις γεννᾷ πλάνην περὶ τῆς φύσεως τῶν πραγμάτων. Ὅροι ὡς μηδέν, οὐδέν, κενόν, ἄπειρον, μη-ὄν καὶ Ἕν μεταχειρίζονται ἄλλοτε ποιητικῶς, ἄλλοτε ἀποφατικῶς, ἄλλοτε μαθηματικῶς, χωρὶς σαφῆ διάκρισιν τοῦ ἐπιπέδου ἐν ᾧ λέγονται. Προστιθεμένου δὲ καὶ τοῦ βουδιστικοῦ ὅρου śūnyatā, ἡ σύγχυσις ἐπιτείνεται, καθότι ἄλλης παραδόσεως καὶ ἄλλου σκοποῦ ἐστίν.
Σκοπὸς τοῦ παρόντος δοκιμίου οὐχὶ ἡ βιαία ταύτισις ἀσυμφώνων συστημάτων, ἀλλ᾽ ἡ ἀκριβὴς διάκρισις καὶ ἡ ἐμπειρικὴ σύνθεσις. Διότι ἕνα μὲν τὸ ὀντολογικὸν πλαίσιον, ἄλλο δὲ τὸ βιωματικὸν. Ἕνα μὲν τὸ πῶς ἑρμηνεύεται ἡ σιωπή, ἄλλο δὲ τὸ πῶς βιούται. Ἐὰν ταῦτα συγχέωμεν, ἢ μηδενισμὸν κατασκευάζομεν ἐκεῖ ὅπου οὐκ ἔστι, ἢ μεταφυσικὴν ἀρχὴν ἐπιβάλλομεν ἐκεῖ ὅπου ἡ παράδοσις ἐπιμένει εἰς τὴν ἀναστολὴν πάσης οὐσιολογίας.
Ἀναγκαῖον οὖν ἐστὶ πρῶτον νὰ διασαφήσωμεν ἕκαστον ὅρον καθ᾽ ἑαυτόν, εἶτα νὰ ἐξετάσωμεν τὰς σχέσεις αὐτῶν, καὶ τέλος νὰ ἐντάξωμεν τὴν βουδιστικὴν ἐμπειρίαν καὶ τὴν πλωτινικὴν σιγὴν εἰς ἓν ἐνιαῖον, ἀλλ᾽ οὐχὶ ὁμογενοποιημένον, φιλοσοφικὸν πλαίσιον.
Αʹ Μέρος – Περὶ μηδενὸς, οὐδενός καὶ κενοῦ
Τὸ μηδέν ἐστὶν ἐξ ὅρων μαθηματικὸς καὶ συμβολικός. Οὐ δηλοῖ ἀνυπαρξίαν, ἀλλὰ ἀπουσίαν ποσότητος ἐν δεδομένῃ τάξει. Ἔχει θέσιν ἐν συστήματι, καὶ διὰ τῆς θέσεως ταύτης καθίσταται ἀναγκαῖον στοιχεῖον δομῆς. Ἄνευ μηδενός, οὔτε ἀριθμητικὴ τάξις, οὔτε ἀναλογικὴ σχέσις δύναται νὰ διατηρηθῇ. Οὐκ ἐστὶν οὖν τὸ μηδὲν «τίποτε», ἀλλὰ ὅριον μετρήσεως καὶ σημείον ἀπουσίας ἐντός συστήματος.
Τὸ οὐδέν, ἐναντίως, ἀνήκει εἰς τὸν λόγον καὶ οὐχὶ εἰς τὸ μέτρον. Δηλοῖ ἄρνησιν παρουσίας, ὅχι ἀφαίρεσιν ποσοῦ. Ὅταν λέγωμεν «οὐδέν ἐστιν ἐνταῦθα», οὐχὶ τὸ εἶναι ἀναιροῦμεν, ἀλλὰ τὴν ἐν λόγῳ ἀναφοράν. Τὸ οὐδὲν οὐ δύναται νὰ λογισθῇ, οὐδὲ νὰ τοποθετηθῇ· ἐστὶν ἀπλῶς ἀρνητικὸν ἔνσημον τοῦ λόγου.
Τὸ κενόν, τέλος, δηλοῖ ἔλλειψιν πληρώσεως ἐν τόπῳ ἢ δομῇ. Οὐκ ἔστι τὸ αὐτὸ οὔτε μετὰ τοῦ μηδενός οὔτε μετὰ τοῦ οὐδενός. Τὸ κενὸν δύναται νὰ εἶναι πλήρες δυνατοτήτων, καθότι ὁ τόπος ἢ ἡ δομὴ ὑφίσταται, ἔστω καὶ ἄνευ περιεχομένου. Ἡ ἑλληνικὴ φιλοσοφία ἐστάθη ἐπιφυλακτικὴ ἀπέναντι τοῦ κενοῦ, οὐ διότι ἠρνεῖτο τὴν ἀπουσίαν, ἀλλὰ διότι ἐνόει τὴν φύσιν ὡς ἀεὶ ἐνεργοῦσαν. Τὸ κενὸν οὖν οὐκ ἐστὶ μηδέν, οὐδὲ οὐδέν, ἀλλὰ ἔλλειψις ἐν ὑποκειμένῳ.
Βʹ Μέρος – Περὶ ἀπείρου, μη-ὄντος καὶ Ἑνός
Τὸ ἄπειρον οὐ δηλοῖ στέρησιν, ἀλλὰ ἀκαθοριστίαν. Ἐστὶ δύναμις μὴ περιοριζομένη ὑπὸ πέρατος, καὶ διὰ τοῦτο δύναται νὰ γεννᾷ μορφὰς καὶ ποσότητες. Τὸ ἄπειρον οὐκ ἐστὶ κενόν, διότι τὸ κενὸν στερεῖ, ἐνώ τὸ ἄπειρον περιέχει ἀνεξάντλητον δυνατότητα. Ἡ σύγχυσις τούτων γεννᾷ ψευδῆ ἐντύπωσιν μηδενισμοῦ, ὅπου ἐν τῇ ἀληθείᾳ ὑπάρχει περίσσεια.
Τὸ μη-ὄν λέγεται ἐν τῇ ἑλληνικῇ παραδόσει διττῶς. Κατὰ μὲν στέρησιν, δηλοῖ ἔλλειψιν μορφῆς, ὡς ἡ ὕλη ἄνευ εἴδους. Κατὰ δὲ ὑπεροχήν, λέγεται ὅταν ὁ λόγος ἀδυνατῇ νὰ κατηγορήσῃ τὸ ὑπέρτατον. Ἡ διάκρισις αὕτη εἶναι κρίσιμη· διότι ἄνευ αὐτῆς, τὸ ὑπερούσιον συγχέεται μὲ τὴν στέρησιν.
Τὸ Ἕν τῶν Νεοπλατωνικῶν οὐκ ἐστὶ μη-ὄν κατὰ στέρησιν, οὐδὲ ἄπειρον κατὰ δύναμιν. Λέγεται «οὐκ ὄν» μόνον ἀποφατικῶς, ἐπειδὴ ὑπερβαίνει πᾶσαν κατηγορίαν τοῦ εἶναι. Ἐστὶ πηγὴ πληρότητος, αἰτία τοῦ ὄντος καὶ τῶν ὄντων. Ἐὰν ταυτισθῇ μετὰ τοῦ κενοῦ ἢ τοῦ μηδενός, ἀναιρεῖται ὅλη ἡ νεοπλατωνικὴ ὀντολογία. Τὸ Ἕν οὐκ ἀφαιρεῖ, ἀλλὰ ὑπερβάλλει· οὐ σιωπᾷ διὰ ἔλλειψιν, ἀλλὰ διὰ πληρότητα.
Γʹ Μέρος – Περὶ śūnyatā καὶ τοῦ βουδιστικοῦ κενοῦ
Τὸ śūnyatā τοῦ Βουδισμοῦ οὐ δηλοῖ μηδέν, οὐδὲ οὐδέν, οὐδὲ κενόν χωρικόν. Δηλοῖ ἀπουσίαν ἰδίας φύσεως. Τὰ φαινόμενα οὔτε ἀναιροῦνται οὔτε ἀπολύονται εἰς ἀνυπαρξίαν· ἀπλῶς παύουσι νὰ θεωρῶνται ὡς αὐθύπαρκτα. Ὑπάρχουσιν ἐξαρτημένως, στιγμιαίως, σχεσιακῶς.
Τὸ śūnyatā οὐκ ἐστὶν ἀρχή, οὐκ ἐστὶν ὑπόστασις, οὐκ ἐστὶ στάδιον ὀντολογικόν. Εἶναι ὅρος διαλυτικὸς τῶν ψευδῶν ἀπολύτων. Ὁ Ναγκάρτζουνα ἐπιμένει ὅτι ὅστις λαμβάνει τὸ κενὸν ὡς ὑπόστασιν ἐμπίπτει εἰς νέαν πλάνην. Τὸ κενὸν εἶναι φάρμακον, οὐ δόγμα.
Ἐμπειρικῶς, τὸ śūnyatā βιούται ὡς παῦσις προσκολλήσεως, διάλυσις ταυτοτήτων, κατάρρευσις τοῦ ἐγώ. Οὐκ ἀποκαλύπτεται ἄλλη ἀρχή, οὐκ ἀνοίγεται ἄλλη μεταφυσικὴ ὁδός. Ἡ σιωπὴ αὕτη εἶναι τελικὴ, οὐ μεταβατική. Οὐχὶ διότι ὑπάρχει ὅριον ὑψηλότερον, ἀλλὰ διότι ὁ σκοπὸς ἐπετεύχθη: ἡ ἀπαλλαγὴ ἀπὸ τὴν πλάνην τῆς οὐσίας.
Δʹ Μέρος – Περὶ σιγῆς Νοῦ κατὰ Πλωτῖνον
Ἐν τῇ νεοπλατωνικῇ ἀναγωγῇ, ὡς σαφῶς διδάσκει ὁ Πλωτίνος, ὁ Νοῦς, ἀναστρεφόμενος πρὸς τὴν ἀρχὴν αὐτοῦ, παύει τὴν διακριτικὴν ἐνέργειαν καὶ εἰσέρχεται εἰς σιγήν. Οὐκ ἐστὶν αὕτη ἀναισθησία, οὐδὲ κενότης· ἐστὶν ὑπέρτατη συγκέντρωσις, ἐν ᾗ οὐκέτι ὑφίσταται ἀντικείμενον νοήσεως.
Ἡ σιγὴ τοῦ Νοῦ ἐστὶν ὁριακὴ κατάστασις. Ὁ Νοῦς παραμένει ὄν, ἀλλ᾽ οὐχὶ ἐνεργῶν ὡς νοῦς. Ἡ παῦσις τοῦ λόγου οὐκ ἀναιρεῖ τὴν πληρότητα, ἀλλὰ προετοιμάζει τὴν ὑπέρβασιν. Ἐνταῦθα ἡ σιωπὴ λειτουργεῖ ὡς πύλη· οὐκ ἐστὶ τέρμα, ἀλλὰ διάβασις πρὸς τὸ Ἕν.
Ἡ διαφορά πρὸς τὸ βουδιστικὸ βίωμα οὐκ ἐστὶν ἐν τῇ αἰσθήσει τῆς σιωπῆς, ἀλλ᾽ ἐν τῷ προσανατολισμῷ αὐτῆς. Ὁ Πλωτινικὸς νοῦς σιωπᾷ ἵνα ἀναβῇ· ἡ σιωπὴ εἶναι μέσον ἀναγωγῆς, οὐ κατοίκησις.
Εʹ Μέρος – Συνθετικὴ ἔνταξις καὶ τελικὸ συμπέρασμα
Περὶ τῆς κοινῆς σιωπῆς καὶ τῆς διαφορᾶς τῆς ὁδοῦ
Ἀφού διεχωρίσθησαν κατὰ μέρος τὰ νοήματα τοῦ μηδενός, τοῦ οὐδενός, τοῦ κενοῦ, τοῦ ἀπείρου, τοῦ μη-ὄντος καὶ τοῦ Ἑνός, καὶ ἀφού ἐδείχθη ὅτι τὸ βουδιστικὸν śūnyatā οὔτε ταυτίζεται μὲ στέρησιν οὔτε μὲ ὀντολογικὴν ἀρχήν, ἀναγκαῖον ἐστὶ νῦν νὰ ἐπιχειρηθῇ ἡ συνθετικὴ ἐξέτασις τοῦ πλέον λεπτοῦ καὶ ἐπικινδύνου σημείου: τῆς ἐμπειρίας τῆς σιωπῆς. Ἐνταῦθα ὁ λόγος ὀφείλει νὰ βαδίσῃ ἀκμῇ ξυροῦ, ἵνα μὴ συγχέῃ τὸ βίωμα μὲ τὴν ἐρμηνείαν, οὔτε τὴν ἀναστολὴν τοῦ λόγου μὲ τὴν ἀνυπαρξίαν τοῦ εἶναι.
Θα προχωρήσωμεν οὖν εἰς τρία διακεκριμένα στάδια:
πρῶτον, εἰς ἀκριβῆ σύγκρισιν τῆς σιγῆς τοῦ Νοῦ κατὰ τὸν Πλωτῖνον καὶ τοῦ śūnyatā·
δεύτερον, εἰς τὴν διάκρισιν τοῦ τί βιούται καὶ τοῦ τί οὐ βιούται·
καὶ τρίτον, εἰς τὴν τοποθέτησιν τοῦ śūnyatā ἐν ἑνὶ ἐνιαῖῳ φιλοσοφικῷ πλαισίῳ, ἄνευ ὀντολογικῆς βίας.
Ι. Ἡ σιγὴ τοῦ Νοῦ κατὰ τὸν Πλωτῖνον
Ἐν ταῖς ὑψηλαῖς θεωρήσεσι τῶν ὑστάτων βιβλίων τῶν Ἐννεάδων, ἡ σιγὴ τοῦ Νοῦ παρουσιάζεται ὡς ὁριακὴ καὶ ἀκροτάτη κατάστασις. Οὐκ ἐστὶν αὕτη ἀναισθησία, καθ᾽ ἣν ἡ ψυχὴ καταπίπτει εἰς ἀδρανείαν· οὐδὲ κενότης, καθ᾽ ἣν ἀπουσιάζει πᾶν περιεχόμενον· οὐδὲ ἀπουσία, ὡς εἰ ὁ Νοῦς ἐξέπιπτε τῆς οὐσίας αὐτοῦ. Ἀντιθέτως, ἡ σιγὴ αὕτη ἐστὶ παύσις τῆς νοητικῆς διακρίσεως ἐν πληρότητι παρουσίας.
Ὁ Νοῦς παύει νὰ νοεῖ τι καθ᾽ ὡρισμένον τρόπον· παύει νὰ ἀντικρίζει ἑαυτὸν καὶ τὰ νοητά ὡς διακεκριμένα· παύει τὴν ἐνέργειαν τῆς διαίρεσης. Οὐ καταλύεται ὅμως· οὐδὲ χάνεται. Ἀντιθέτως, συνεστραμμένος στρέφεται πρὸς τὴν πηγήν αὐτοῦ. Ἡ σιγὴ εἶναι οὐχὶ ἔκλειψις, ἀλλὰ ἐπιστροφή· οὐχὶ ἄρνησις τοῦ εἶναι, ἀλλὰ ὑπέρβασις τοῦ λέγειν περὶ τοῦ εἶναι.
Ἡ κατάστασις αὕτη εἶναι πρὸ παντὸς λόγου, ἀλλ᾽ οὐ πρὸ τοῦ ὄντος. Ὁ Νοῦς ἔτι ἐστὶν ὄν, ἀλλ᾽ οὐκέτι ἐνεργεῖ ὡς διακριτικὸς νοῦς. Ἐνταῦθα ἡ σιωπὴ λειτουργεῖ ὡς ὁριακὸν πέρασμα· ὁ Νοῦς σιωπᾷ ἵνα ἀναβῇ.
ΙΙ. Τὸ śūnyatā κατὰ τὴν βουδιστικὴν σύλληψιν
Ἐντελῶς ἑτέρως νοεῖται τὸ śūnyatā. Οὐκ ἐστὶ σιγὴ πληρότητος, οὐκ ἐστὶν ἐπιστροφή εἰς ἀρχήν, οὐκ ἐστὶν κίνησις πρὸς πηγήν. Τὸ śūnyatā δηλοῖ τὴν κατάρρευσιν πάσης ἀξιώσεως καθ᾽ ἑαυτὸ ὑπάρξεως. Οὐδὲν φαινόμενον ἀναιροῦται· ἀναιρεῖται μόνον ἡ πλάνη ὅτι ἔχει αὐθύπαρκτον οὐσίαν.
Ἐν τῇ ἐμπειρίᾳ ταύτῃ παύει πᾶσα προσκόλλησις, παύει πᾶσα ταυτότης, παύει πᾶσα βεβαιότης τοῦ «τοῦτό ἐστιν». Οὐδὲν ἄλλο ἀποκαλύπτεται, οὐδεμία ὑπερτέρα ἀρχὴ ἀναφαίνεται, οὐδεμία μεταφυσικὴ κορυφὴ ἐγείρεται. Οὐκ ἔστιν ἔπειτα.
Ὁ Βουδιστὴς οὐκ ἀναβαίνει, οὐκ ἐπιστρέφει, οὐκ ἀναγάγεται. Οὐ πηγαίνει πουθενά. Ἀπλῶς παύει νὰ προσκολλᾶται ὁπουδήποτε. Ἡ σιωπὴ αὕτη εἶναι τελικὴ, ὄχι διότι ἐξαντλεῖ τὸ εἶναι, ἀλλὰ διότι ἐξαντλεῖ τὴν πλάνην περὶ τοῦ εἶναι.
ΙΙΙ. Τὸ κοινὸν βίωμα
Καίτοι αἱ ὀντολογικαὶ ἐρμηνεῖαι διαφέρουσι ῥιζικῶς, ὑπάρχει κοινὸς βιωματικὸς πυρήν. Καὶ ἐν τῇ πλωτινικῇ σιγῇ καὶ ἐν τῷ śūnyatā παρατηρεῖται παῦσις τοῦ λόγου, διάλυσις τοῦ σχήματος ὑποκειμένου–ἀντικειμένου, ἀποκαθήλωσις ταυτοτήτων, εἴσοδος εἰς σιωπήν.
Ἐμπειρικῶς, ὁ ἄνθρωπος αἰσθάνεται τὸ αὐτὸ «ἄδειασμα», βιώνει τὴν αὐτὴν ἀπουσίαν διακρίσεως, εἰσέρχεται εἰς τὸν αὐτὸν ἐσωτερικὸν χώρον. Καὶ τοῦτο οὐκ ἐστὶ παράδοξον· οἱ ἄνθρωποι εἶναι οἱ αὐτοί, καὶ ὁ κόσμος εἷς.
IV. Ἡ ῥιζικὴ διαφορὰ τῆς φοράς
Ἡ διαφορὰ οὐκ ἔγκειται εἰς τὸ τί βιούται, ἀλλ᾽ εἰς τὸ πῶς ἐρμηνεύεται καὶ πρὸς τί κατευθύνεται. Ἐν τῷ ἑνὶ, ἡ σιωπὴ εἶναι πύλη· ἐν τῷ ἄλλῳ, κατοίκησις. Ἐν τῷ ἑνὶ, μεταβατική· ἐν τῷ ἄλλῳ, τελικὴ. Ἐν τῷ ἑνὶ, ἡ ψυχὴ ἀναβαίνει· ἐν τῷ ἄλλῳ, ἡ ἀνάβασις αὐτὴ θεωρεῖται πλάνη.
V–VII. Τελική σύνθεσις
Δύναταί τις οὖν νὰ εἴπῃ, ἄνευ ἀσυνέπειας, ὅτι τὸ śūnyatā ταυτίζεται μὲ τὴν πλωτινικὴν σιγὴν ὡς βίωμα, ἀλλ᾽ οὐ ταυτίζεται ὡς ὀντολογικὸν τέλος. Οὐχὶ ὡς βαθμίς μεταξὺ Ὄντος καὶ Ἑνός, ἀλλ᾽ ὡς κατάστασις ἐν ᾗ ὁ Νοῦς σιωπᾷ καὶ ἡ ψυχὴ δύναται νὰ ἀναγάγῃ, ἀλλ᾽ οὐκ ἀναγάγει.
Ἡ δυνατότης τῆς ἀναγωγῆς παραμένει· ἡ ἐνεργοποίησις αὐτῆς διαφέρει.
Καὶ οὕτως δύναται νὰ λεχθῇ, ἐν τελείᾳ ἀκριβεῖᾳ:
Τὸ śūnyatā οὐκ ἐστὶ βαθμίς μεταξὺ Ὄντος καὶ Ἑνός.
Ἐστὶ ἡ αὐτὴ ὑπαρξιακὴ σιωπὴ,
ἣ παρὰ μὲν τῷ Πλωτίνῳ λειτουργεῖ ὡς πέρασμα,
παρὰ δὲ τῷ Βουδιστῇ ὡς τέρμα.
Ὁ Πλωτίνος σιωπᾷ ἵνα ἀναβῇ·
ὁ Βουδιστὴς σιωπᾷ ἵνα μὴ προσκολληθῇ.
Ἐνταῦθα οὐχὶ ἀντίφασις, ἀλλὰ δύο τρόποι ἀνθρωπίνης ἐλευθερίας ἀποκαλύπτονται.
Ὅθεν, τὸ śūnyatā καὶ ἡ πλωτινικὴ σιγὴ ταυτίζονται ὡς βίωμα, ἀλλ᾽ οὐχὶ ὡς τέλος. Ὁ Βουδιστὴς μένει ἐν τῇ σιωπῇ· ὁ Νεοπλατωνικὸς διέρχεται δι᾽ αὐτῆς. Καὶ ἐν ταύτῃ τῇ διαφορᾷ, οὐκ ἔγκειται ἀντίφασις, ἀλλὰ δύο ὁδοὶ ἀνθρωπίνης ἐλευθερίας.
πηγή: https://tanipteros.wordpress.com/2026/0 ... %81%ce%bf/
