(ἡ κοσμικὴ δύναμις τοῦ Ἔρωτος καὶ τῆς Ἁρμονίας)
1. Πρόλογος
Ἡ θεὰ Ἀφροδίτη, ἐν τῇ νεοπλατωνικῇ θεολογίᾳ, δὲν δύναται νὰ περιορισθῇ εἰς τὴν κοινὴν καὶ ἐπιφανειακὴν ἀντίληψιν τοῦ ἔρωτος, ὡς μιᾶς μόνον φυσικῆς ἢ σωματικῆς ἐπιθυμίας. Ἀντιθέτως, ἀποτελεῖ μίαν ἐκ τῶν βαθυτέρων καὶ ὑψίστων κοσμικῶν ἀρχῶν, ἡ ὁποία διέπει τὴν ἔννοιαν τῆς ἑνότητος καὶ τῆς ἀναγωγῆς τῶν ὄντων πρὸς τὸ ἀγαθόν. Ὁ Πρόκλος καὶ οἱ λοιποὶ Νεοπλατωνικοὶ θεωροῦν τὸν ἔρωτα ὡς δύναμιν ὀντολογικήν, ὡς ἀρχὴν ἑνοποιήσεως καὶ συνάψεως, ἡ ὁποία συγκρατεῖ τὰ πάντα ἐν ἁρμονίᾳ.
Ἡ Ἀφροδίτη, ὡς ἐνάς, ἀνήκει εἰς τὸν κύκλον τῶν θείων ἀρχῶν ποὺ ἐκπορεύονται ἀπὸ τὸ Ἕν καὶ ἐπιστρέφουν πάλιν εἰς αὐτό. Δὲν εἶναι ἀπλῶς θεὰ τῆς ἡδονῆς, ἀλλὰ θεία δύναμις ἡ ὁποία ἐξασφαλίζει τὴν συνοχήν τοῦ κόσμου. Χωρὶς αὐτήν, ἡ πολλαπλότης θὰ ἦτο ἀσύναπτος, διασπασμένη καὶ ἄτακτος.
Ἐντός τοῦ παρόντος ἄρθρου, θὰ ἐξετάσωμεν τὴν Ἐνάδα τῆς Ἀφροδίτης ὑπὸ τὸ πρίσμα τῆς νεοπλατωνικῆς κοσμολογίας, διερευνῶντες τὴν λειτουργίαν τοῦ ἔρωτος εἰς ἅπαντα τὰ ἐπίπεδα τῆς ὑπάρξεως, ἀπὸ τὸ νοητὸν μέχρι τὸ αἰσθητόν, καὶ τέλος τὴν θεουργικὴν του σημασίαν ὡς ὁδοῦ ἐπιστροφῆς πρὸς τὸ Ἕν.
2. Ἡ Ἀφροδίτη ἐν τῇ νεοπλατωνικῇ θεολογίᾳ
Ἐν τῷ συστήματι τοῦ Πρόκλου, αἱ θεῖαι ἐνάδες ἀποτελοῦν τὰς ἀρχικὰς καὶ ὑπερβατικὰς μονάδας, δι᾿ ὧν ἐκδηλοῦται ἡ δύναμις τοῦ Ἑνός εἰς τὴν πολλαπλότητα. Ἡ Ἀφροδίτη κατέχει ἰδιαίτερον ρόλον ἐντός τοῦ θείου τούτου συστήματος, καθότι ἀντιπροσωπεύει τὴν δύναμιν τῆς ἑνώσεως, ἡ ὁποία καθιστᾷ δυνατὴν τὴν ὕπαρξιν σχέσεων μεταξὺ τῶν ὄντων.
Ἐκεῖ ὅπου ἡ διαίρεσις δημιουργεῖ τὴν πολλαπλότητα, ἡ Ἀφροδίτη ἐπανενώνει. Δὲν ἀναιρεῖ τὴν διαφοροποίησιν, ἀλλὰ τὴν ἐντάσσει εἰς μίαν ἀνώτερον ἁρμονίαν. Ὁ κόσμος, κατὰ τοῦτον τὸν τρόπον, δὲν εἶναι ἕνα χάος ἀσυνδέτων πραγμάτων, ἀλλὰ ἕνα σύστημα σχέσεων, ὅπου ἕκαστον ὂν ἀναφέρεται πρὸς τὰ ἄλλα.
Ἡ Ἀφροδίτη εἶναι ἡ θεία ἐνάς ἡ ὁποία ἐξασφαλίζει τὴν κοινωνίαν τοῦ παντός. Εἶναι ἡ δύναμις δι᾿ ἧς τὰ ὄντα δύνανται νὰ γνωρίζουν, νὰ ἐπιθυμοῦν καὶ νὰ ἐνώνονται. Ἄνευ ταύτης, οὔτε ἡ νόησις, οὔτε ἡ ψυχὴ, οὔτε ἡ φύσις θὰ ἦσαν δυναταί.
3. Ὁ Ἔρως ὡς κοσμικὴ δύναμις
Ὁ ἔρως, ὡς κατανοεῖται ἐν τῇ νεοπλατωνικῇ φιλοσοφίᾳ, δὲν ἀποτελεῖ ψυχολογικὸν μόνον φαινόμενον, ἀλλὰ ὀντολογικὴν ἀρχήν. Εἶναι ἡ δύναμις ἡ ὁποία κινεί τὰ ὄντα πρὸς τὸ ἀγαθόν, πρὸς τὴν πηγήν των, πρὸς τὸ Ἕν. Ὁ Πρόκλος, ἀκολουθῶν τὴν πλατωνικὴν παράδοσιν τοῦ Συμποσίου, θεωρεῖ τὸν ἔρωτα ὡς μέσον ἀναγωγῆς.
Κάθε ὂν, ἐπειδὴ προέρχεται ἀπὸ τὸ Ἕν, φέρει ἐντός του μίαν φυσικὴν ἔφεσιν ἐπιστροφῆς. Αὕτη ἡ ἔφεσις εἶναι ὁ ἔρως. Ὅταν ἐκδηλοῦται ἐντός τῆς ὕλης, λαμβάνει μορφὰς κατωτέρας, ἀλλ᾿ ἡ οὐσία του παραμένει ἡ αὐτή: ἡ ἕλξις πρὸς τὸ ἀγαθόν.
Ὁ ἔρως, λοιπόν, συγκρατεῖ τὸ σύμπαν. Ἄνευ αὐτοῦ, οὐδεμία ἐνότητα θὰ ὑπῆρχε. Τὰ ὄντα θὰ παρέμενον ἀπομονωμένα, ἀδυνατοῦντα νὰ ἀναγνωρίσουν τὴν κοινὴν των ἀρχήν. Ἡ Ἀφροδίτη, ὡς ἐνάς τοῦ ἔρωτος, εἶναι ἡ ἀόρατος δύναμις ποὺ συνδέει τὰ πάντα.
4. Ἡ Ἀφροδίτη καὶ ἡ ἁρμονία τοῦ κόσμου
Ἡ ἁρμονία δὲν εἶναι ἁπλῶς ἀπουσία συγκρούσεως, ἀλλὰ θετικὴ τάξις καὶ ἀναλογία. Ἡ Ἀφροδίτη ἐνεργεῖ ὡς ἡ ἀρχὴ ἡ ὁποία μεταβάλλει τὴν πολλαπλότητα εἰς συμφωνίαν. Ὅπως ἐν τῇ μουσικῇ οἱ διάφοροι φθόγγοι συντίθενται εἰς μίαν ἁρμονίαν, οὕτως καὶ ἐν τῷ κόσμῳ, τὰ διάφορα ὄντα συνδέονται διὰ τῆς Ἀφροδίτης.
Ἡ τάξις τῶν οὐρανίων σωμάτων, ἡ ἀναλογία τῶν φυσικῶν μορφῶν, ἡ ἰσορροπία τῶν στοιχείων — πάντα ταῦτα ἀποτελοῦν ἐκφράσεις τῆς θείας ταύτης δυνάμεως. Ἡ Ἀφροδίτη δὲν δημιουργεῖ μόνον τὴν ἕνωσιν, ἀλλὰ καὶ τὴν ὀρθὴν σχέσιν μεταξὺ τῶν μερῶν.
Ἐν τούτῳ συνίσταται ἡ κοσμικὴ της λειτουργία: νὰ ἀναγάγῃ τὸ πολλὰ εἰς ἕν, ὄχι διὰ καταργήσεως, ἀλλὰ διὰ συμφιλιώσεως. Ἡ ἁρμονία εἶναι ἡ ἐμφάνισις τῆς ἑνότητος ἐντός τῆς διαφοροποιήσεως.
5. Νοητὸν Ἐπίπεδον
Ἐν τῷ νοητῷ κόσμῳ, ὅπου κυριαρχεῖ ἡ καθαρὰ ἰδέα καὶ ἡ ἀμεσότης τοῦ Ἑνός, ἡ Ἀφροδίτη ἐκδηλοῖται ὡς ἡ ἔλξις τῶν νοητῶν πρὸς τὴν ἀρχήν των. Ὁ ἔρως ἐκεῖ εἶναι ἀπαλλαγμένος παντὸς πάθους καὶ ὕλης· εἶναι καθαρὰ ἐπιστροφή πρὸς τὸ ἀγαθόν.
Τὰ νοητὰ ὄντα, μολονότι ἤδη ἐγγύς τοῦ Ἑνός, δὲν παύουν νὰ ἔχουν ἔφεσιν πρὸς αὐτό. Ἡ Ἀφροδίτη εἶναι ἡ δύναμις ἡ ὁποία διατηρεῖ αὐτὴν τὴν ἔφεσιν ζῶσαν. Χωρὶς αὐτήν, ἡ σχέσις μεταξὺ τοῦ νοητοῦ καὶ τοῦ Ἑνός θὰ ἦτο ἀδρανής.
Ἐνταῦθα ὁ ἔρως εἶναι ταυτόχρονα γνώσις καὶ ἕνωσις. Τὸ ἐπιθυμεῖν καὶ τὸ γνωρίζειν συμπίπτουν. Ἡ Ἀφροδίτη, ἐν τῷ ἐπιπέδῳ τούτῳ, ἀποτελεῖ τὴν καθαρωτάτην μορφὴν τῆς θείας ἐπιστροφῆς.
6. Νοερὸν Ἐπίπεδον
Ἐν τῷ νοερῷ κόσμῳ, ὅπου ἐδρεύει ὁ θεῖος Νους καὶ αἱ νοερὰι ὑποστάσεις, ἡ Ἀφροδίτη ἐνεργεῖ ὡς δύναμις συνδέσεως καὶ ἐσωτερικῆς ἁρμονίας τῶν νοερῶν ὄντων. Ἐνταῦθα ὁ ἔρως δὲν ἀποτελεῖ μόνον ἔφεσιν πρὸς τὸ Ἕν, ἀλλὰ καὶ ἀμοιβαίαν ἀναφοράν μεταξὺ τῶν νοερῶν δυνάμεων, ἡ ὁποία συγκρατεῖ τὴν ἐνότητα τοῦ νοητικοῦ σύμπαντος.
Ὁ Νους, κατὰ τὸν Πρόκλον, εἶναι πλήρης ζωῆς καὶ κινήσεως· ἡ κίνησις αὕτη δὲν εἶναι χαοτικὴ, ἀλλὰ ἁρμονική. Ἡ Ἀφροδίτη ἐξασφαλίζει ὅτι αἱ πολλαὶ νοήσεις καὶ μορφαὶ παραμένουν συνδεδεμέναι εἰς ἕνα ἑνοποιημένον σύστημα. Ἐν αὐτῷ τῷ ἐπιπέδῳ, ὁ ἔρως εἶναι ἡ ἀρχὴ τῆς συμφωνίας τῶν νοερῶν ἐνεργειῶν.
Διὰ τούτου, ἡ Ἀφροδίτη ἐν τῷ νοερῷ κόσμῳ δὲν ἔχει χαρακτῆρα ἐπιθυμίας, ἀλλὰ ἐσωτερικῆς συνοχῆς. Εἶναι ἡ δύναμις ἡ ὁποία ἐμποδίζει τὴν διάσπασιν τῆς νοερᾶς πολλαπλότητος καὶ ἐπιτρέπει τὴν ἐνιαίαν λειτουργίαν τοῦ Νου.
7. Ψυχικὸν Ἐπίπεδον
Ἐν τῷ ψυχικῷ κόσμῳ, ὅπου ἡ ψυχὴ ἀρχίζει νὰ ἐμπλέκεται μὲ τὴν κίνησιν καὶ τὴν διαίρεσιν, ἡ Ἀφροδίτη ἐμφανίζεται ὡς ἔφεσις πρὸς τὸ καλόν καὶ ὡς δύναμις ἐνοποιήσεως τῶν ἐσωτερικῶν δυνάμεων τῆς ψυχῆς. Ἡ ψυχὴ, ἐὰν ἀφεθῇ ἄνευ τοῦ ἔρωτος, διασπᾶται εἰς ἐπιμέρους κινήσεις καὶ ἐπιθυμίας· ὁ ἔρως ὅμως τὴν ἐπαναφέρει εἰς ἕνα κέντρον.
Ἡ Ἀφροδίτη ἐνταῦθα λειτουργεῖ ὡς παιδευτικὴ δύναμις. Ὁ ἔρως ὁδηγεῖ τὴν ψυχὴν ἀπὸ τὰ κατώτερα εἰς τὰ ἀνώτερα, ἀπὸ τὸ αἰσθητὸν κάλλος πρὸς τὸ νοητὸν. Ἡ ἔλξις πρὸς τὸ καλόν γίνεται ὁ δρόμος τῆς ἀναγωγῆς.
Ὅταν ὁ ἔρως ἐξευγενίζεται, μετατρέπεται εἰς φιλοσοφίαν καὶ θεωρίαν. Ἡ ψυχὴ ἀρχίζει νὰ ἀναγνωρίζει τὴν ἀληθινὴν φύσιν τοῦ κάλλους καὶ νὰ ἐπιζητεῖ τὴν ἕνωσιν μὲ τὸ θείον. Ἡ Ἀφροδίτη, ἐν τούτῳ τῷ ἐπιπέδῳ, εἶναι ὁ ὁδηγὸς τῆς ψυχῆς.
8. Κοσμικὸν Ἐπίπεδον
Ἐν τῷ αἰσθητῷ κόσμῳ, ἡ Ἀφροδίτη ἐκδηλοῖται ὡς δύναμις ἕλξεως, γεννήσεως καὶ συντηρήσεως τῆς ζωῆς. Ὅλαι αἱ μορφαὶ ἕλξεως μεταξὺ τῶν ὄντων — σωματικαί, φυσικαί, βιολογικαί — ἀποτελοῦν ἐκφράσεις τῆς κοσμικῆς ταύτης ἐνεργείας.
Ἡ γέννησις, ἡ ἀναπαραγωγή, ἡ σύνδεσις τῶν φύλων, ἀλλὰ καὶ ἡ γενικωτέρα ἔλξις τῶν στοιχείων, ὑπάγονται εἰς τὴν δύναμιν τῆς Ἀφροδίτης. Δι᾿ αὐτῆς, ὁ κόσμος παραμένει ζῶν καὶ δημιουργικὸς. Ἄνευ ταύτης, ἡ φύσις θὰ ἐξέπιπτεν εἰς στασιμότητα καὶ διάλυσιν.
Ὅμως, ἐν τῷ ἐπιπέδῳ τούτῳ, ὁ ἔρως δύναται νὰ παρεκτραπῇ καὶ νὰ μεταβληθῇ εἰς πάθος. Διὰ τοῦτο, ἡ ἀληθινὴ κατανόησις τῆς Ἀφροδίτης ἀπαιτεῖ ἀνάβασιν ἀπὸ τὸ αἰσθητὸν πρὸς τὸ νοητόν, ὅπου ὁ ἔρως ἐπανευρίσκει τὴν καθαρότητά του.
9. Θεουργικὸν Ἐπίπεδον
Ἐν τῇ θεουργίᾳ, ἡ Ἀφροδίτη ἀποκαλύπτεται ὡς δύναμις ἑνώσεως τοῦ ἀνθρώπου μὲ τὸ θείον. Ὁ ἔρως, ἐνταῦθα, παύει νὰ εἶναι φυσικὸς ἢ ψυχικὸς καὶ γίνεται θεία μανία, ἡ ὁποία ὑπερβαίνει τὴν λογικὴν καὶ ἀνάγει τὴν ψυχὴν εἰς τὰ ὑπερκόσμια.
Οἱ θεουργοὶ ἐχρησιμοποιοῦν τὸν ἔρωτα ὡς μέσον ἐνώσεως μὲ τὰ θεῖα. Διὰ τῶν συμβόλων, τῶν ὕμνων καὶ τῶν τελετῶν, ἐνεργοποιεῖται ἡ δύναμις τῆς Ἀφροδίτης, ἡ ὁποία ἑλκύει τὴν ψυχὴν πρὸς τὸ ἄνω.
Ἐνταῦθα ὁ ἔρως γίνεται ἔκστασις. Ἡ ψυχὴ ἐξέρχεται ἑαυτῆς καὶ ἐνώνεται μὲ τὸ θείον φῶς. Ἡ Ἀφροδίτη, ὡς θεουργικὴ δύναμις, εἶναι ἡ γέφυρα μεταξὺ τοῦ ἀνθρωπίνου καὶ τοῦ θείου.
10. Ἡ Ἀφροδίτη καὶ τὰ ζώδια τοῦ ἀέρος (Δίδυμοι – Ζυγός – Ὑδροχόος)
Ἡ Ἀφροδίτη συνδέεται βαθέως μὲ τὴν ἔννοιαν τῆς σχέσεως καὶ τῆς ἐπικοινωνίας. Τὰ ζώδια τοῦ ἀέρος ἐκφράζουν τὴν διάστασιν ταύτην, καθότι ἀνήκουν εἰς τὸ στοιχεῖον ποὺ συμβολίζει τὸν λόγον, τὴν διάνοιαν καὶ τὴν ἀνταλλαγὴν.
Ἐν τοῖς Διδύμοις, ἡ Ἀφροδίτη ἐκδηλοῖται ὡς ἔλξις διὰ τοῦ λόγου καὶ τῆς γνώσεως. Ἐν τῷ Ζυγῷ, ὡς ἁρμονία καὶ ἰσορροπία τῶν σχέσεων. Ἐν τῷ Ὑδροχόῳ, ὡς ἕνωσις ἐπὶ συλλογικοῦ καὶ πνευματικοῦ ἐπιπέδου.
Τὰ ζώδια ταῦτα δείκνυουν ὅτι ὁ ἔρως δὲν περιορίζεται εἰς τὸ σῶμα, ἀλλὰ ἐπεκτείνεται εἰς τὴν διάνοιαν καὶ τὴν κοινωνίαν. Ἡ Ἀφροδίτη εἶναι ἡ δύναμις ποὺ καθιστᾷ δυνατὴν τὴν ἐπικοινωνίαν καὶ τὴν ἕνωσιν τῶν ψυχῶν.
11. Ἡ διττὴ φύσις τῆς Ἀφροδίτης
Ἡ παράδοσις διακρίνει δύο μορφὰς τῆς Ἀφροδίτης: τὴν Οὐρανίαν καὶ τὴν Πάνδημον. Ἡ διάκρισις αὕτη δὲν εἶναι ἀπλῶς μυθολογική, ἀλλὰ φιλοσοφική.
Ἡ Οὐρανία Ἀφροδίτη ἀναφέρεται εἰς τὸν καθαρὸν ἔρωτα, τὸν ἀπαλλαγμένον ἀπὸ τὴν ὕλην, ὁ ὁποῖος ὁδηγεῖ τὴν ψυχὴν πρὸς τὸ θείον. Ἡ Πάνδημος Ἀφροδίτη, ἀντιθέτως, ἐκδηλοῖται ἐν τῷ αἰσθητῷ κόσμῳ καὶ συνδέεται μὲ τὰ πάθη καὶ τὴν φύσιν.
Ὅμως, καὶ αἱ δύο μορφαὶ ἀνήκουν εἰς τὴν αὐτὴν θείαν ἀρχήν. Ἡ μία ἀναβαίνει, ἡ ἄλλη καταβαίνει. Ἡ Ἀφροδίτη, ὡς ἐνάς, περιλαμβάνει καὶ τὰ δύο ρεύματα, ἐξασφαλίζουσα τὴν συνέχειαν μεταξὺ τοῦ θείου καὶ τοῦ κόσμου.
12. Ἡ Ἀφροδίτη καὶ ὁ κοσμικὸς κύκλος
Ὁ νεοπλατωνικὸς κόσμος ἀκολουθεῖ κυκλικὴν δομήν: πρόοδος, παραμονή, ἐπιστροφή. Ἡ Ἀφροδίτη ἐμπλέκεται κυρίως εἰς τὴν ἐπιστροφὴν, καθότι ὁ ἔρως εἶναι ἡ δύναμις ποὺ ἐπαναφέρει τὰ ὄντα εἰς τὴν ἀρχήν των.
Ἐκ τοῦ Ἑνός ἐκπορεύονται τὰ πάντα, διασπῶνται εἰς πολλαπλότητα, καὶ διὰ τοῦ ἔρωτος ἐπανέρχονται. Ἡ Ἀφροδίτη εἶναι ἡ ἐγγύησις ὅτι ὁ κύκλος οὗτος δὲν διακόπτεται.
Χωρὶς τὴν δύναμιν ταύτην, ἡ πρόοδος θὰ κατέληγε εἰς ἀποξένωσιν. Ἡ Ἀφροδίτη ἀποκαθιστᾷ τὴν ἐνότητα, ὁδηγοῦσα τὰ πάντα πάλιν πρὸς τὸ Ἕν.
13. Ἡ Ἀφροδίτη ὡς σύνδεσμος θεῶν καὶ κόσμου
Ἡ Ἀφροδίτη λειτουργεῖ ὡς μεσίτρια μεταξὺ τῶν θείων καὶ τοῦ αἰσθητοῦ κόσμου. Δι᾿ αὐτῆς ἐπιτυγχάνεται ἡ ἐπικοινωνία καὶ ἡ ἀνταπόκρισις μεταξὺ τῶν δύο σφαιρῶν.
Οἱ θεοὶ ἐκδηλοῦν τὴν παρουσίαν των ἐν τῷ κόσμῳ διὰ σχέσεων, καὶ αἱ σχέσεις αὗται ὑπάρχουν χάρις εἰς τὴν Ἀφροδίτην. Ἡ λατρεία, ἡ προσευχή, ἡ θεουργία — πάντα ἐδράζονται εἰς τὴν δύναμιν τοῦ ἔρωτος.
Ἡ θεὰ καθιστᾷ δυνατὸν τὸν διάλογον μεταξὺ τοῦ ἀνθρωπίνου καὶ τοῦ θείου. Ἄνευ αὐτῆς, θὰ ὑπῆρχε χάσμα ἀγεφύρωτον.
14. Συμπέρασμα
Ἡ Ἐνάς τῆς Ἀφροδίτης ἀποτελεῖ τὴν ἔσω ἀρχὴν τῆς ἑνότητος τοῦ σύμπαντος. Ὁ ἔρως, ὡς δύναμις συνεκτικὴ καὶ ἀναγωγική, συγκρατεῖ τὰ πάντα καὶ ὁδηγεῖ εἰς τὴν ἐπιστροφὴν πρὸς τὸ Ἕν.
Ἀπὸ τὸ νοητὸν μέχρι τὸ αἰσθητόν, ἡ Ἀφροδίτη ἐνεργεῖ ὡς ἡ ἀόρατος δύναμις τῆς ἁρμονίας. Ἐνώνει, συμφιλιώνει καὶ ἀναγάγει. Δὲν ἀναιρεῖ τὴν πολλαπλότητα, ἀλλὰ τὴν μεταβάλλει εἰς συμφωνίαν.
Ἡ κατανόησις τῆς Ἀφροδίτης σημαίνει κατανόησιν τοῦ ἔρωτος ὡς κοσμικοῦ νόμου. Καὶ ὁ ἄνθρωπος, ὅταν ἀκολουθεῖ τὸν ἔρωτα πρὸς τὸ ἀγαθόν, γίνεται μέτοχος τῆς θείας ταύτης ἐνάδος καὶ τῆς ἐπιστροφῆς εἰς τὸ Ἕν.
πηγή: Τανύπερος
