Πρόλογος
Η βουδδική διδασκαλία αποτελεί μία από τις πλέον ιδιαίτερες προσεγγίσεις στο πρόβλημα του κακού, της τιμωρίας και της σωτηρίας. Ενώ πολλές αρχαίες θρησκείες και μεταγενέστερες μονοθεϊστικές παραδόσεις αντιλαμβάνονται την κόλαση ως τόπο θείας δικαιοσύνης και, σε ορισμένες περιπτώσεις, αιώνιας καταδίκης, ο Βουδισμός μετατοπίζει το επίκεντρο από την έννοια της θείας τιμωρίας στην απρόσωπη λειτουργία της αιτιότητας (κάρμα) και στη συμπόνια προς κάθε αισθανόμενο ον.
Η διαφορετική αυτή οπτική επηρεάζει όχι μόνο την αντίληψη περί κολάσεων, αλλά και τη στάση απέναντι στους κακοδαίμονες, στα πνευματικά όντα και στην ίδια την έννοια της πνευματικής προστασίας.
1. Η οπτική των αρχαίων λαών περί Κολάσεως και η συμπόνια του Βούδα προς τους κολασμένους και τους κακοδαίμονες
Στους περισσότερους αρχαίους πολιτισμούς η κόλαση νοείται ως τόπος δικαίας ανταπόδοσης. Οι ασεβείς, οι εγκληματίες και όσοι αντιτίθενται στη θεία τάξη οδηγούνται σε έναν κόσμο τιμωρίας, όπου η οδύνη αποτελεί την έκφραση της θείας δικαιοσύνης.
Στην ελληνική παράδοση ο Τάρταρος αποτελεί τόπο εγκλεισμού των πλέον ασεβών και των Τιτάνων. Στον Ζωροαστρισμό η μεταθανάτια κρίση διαχωρίζει τους δικαίους από τους αδίκους. Στον Χριστιανισμό η κόλαση συνδέεται με την τελική κρίση και την αιώνια απομάκρυνση από τον Θεό.
Ο Βουδισμός δέχεται επίσης την ύπαρξη κολάσεων (Niraya), όμως η φύση τους είναι ριζικά διαφορετική.
Οι κολάσεις δεν αποτελούν τόπους που δημιουργήθηκαν για να εκδικηθεί κάποια θεότητα τους αμαρτωλούς.
Αποτελούν φυσικό αποτέλεσμα της λειτουργίας του κάρμα.
Η αναγέννηση σε μία κόλαση δεν επιβάλλεται από κάποιον υπέρτατο δικαστή αλλά προκύπτει από τις ίδιες τις προθέσεις και πράξεις του όντος.
Η σημαντικότερη όμως διαφορά είναι η στάση του Βούδα απέναντι στους κολασμένους.
Ο Βούδας δεν τους θεωρεί εχθρούς ούτε αντικείμενα θείας οργής.
Τους βλέπει ως όντα που υποφέρουν εξαιτίας της άγνοιας (avijjā), της επιθυμίας (taṇhā) και του μίσους (dosa).
Η φυσική ανταπόκριση του φωτισμένου ανθρώπου απέναντί τους δεν είναι η εκδίκηση ούτε η ικανοποίηση για την τιμωρία τους.
Είναι η συμπόνια (karuṇā).
Ακριβώς η ίδια στάση ισχύει και απέναντι στους κακοδαίμονες.
Τα επιβλαβή πνευματικά όντα (Māra, asura, ορισμένοι yakkha, preta κ.ά.) δεν αποτελούν απόλυτες προσωποποιήσεις του κακού.
Είναι επίσης όντα της Σαμσάρα, παγιδευμένα στην ίδια άγνοια που δεσμεύει και τους ανθρώπους.
Η βλαπτική συμπεριφορά τους πρέπει να αναχαιτίζεται, αλλά η ίδια η ύπαρξή τους δεν γίνεται αντικείμενο μίσους.
Ο Βούδας βλέπει πίσω από τον κακοδαίμονα ένα ον που υποφέρει.
Έτσι, ενώ οι περισσότερες αρχαίες παραδόσεις υπογραμμίζουν πρωτίστως τη δικαιοσύνη, ο Βουδισμός δίνει έμφαση στη συμπόνια προς όλα τα αισθανόμενα όντα χωρίς εξαίρεση.
2. Η κατάργηση των Κολάσεων σε σύγκριση με τη Χριστιανική Τελική Κρίση
Η δεύτερη θεμελιώδης διαφοροποίηση αφορά τη διάρκεια των κολάσεων.
Στη χριστιανική εσχατολογία η ιστορία του κόσμου εξελίσσεται γραμμικά.
Μετά τη Δευτέρα Παρουσία ακολουθεί η Τελική Κρίση.
Οι δίκαιοι εισέρχονται στην αιώνια Βασιλεία του Θεού.
Οι αμετανόητοι καταδικάζονται οριστικά στην κόλαση.
Μαζί τους καταδικάζονται και ο Σατανάς και οι δαίμονες.
Η καταδίκη είναι αμετάκλητη.
Δεν υπάρχει πλέον δυνατότητα μεταβολής.
Αντίθετα, ο Βουδισμός δεν γνωρίζει καμία τελική κρίση.
Δεν υπάρχει χρονική στιγμή κατά την οποία ένας Θεός θα αποφασίσει οριστικά την τύχη όλων των όντων.
Η λειτουργία του κάρμα είναι συνεχής και αδιάκοπη.
Οι κολάσεις είναι πεπερασμένες καταστάσεις ύπαρξης.
Διαρκούν όσο διαρκεί το αντίστοιχο κάρμα.
Όταν εξαντληθούν οι αιτίες που τις δημιούργησαν, η αναγέννηση στις κολάσεις παύει.
Το ον αναγεννάται εκ νέου σύμφωνα με τις υπόλοιπες καρμικές του συνθήκες.
Το ίδιο ισχύει και για τους κακοδαίμονες.
Δεν υπάρχουν αιώνια κακά όντα.
Ούτε ο Māra ούτε οποιοσδήποτε άλλος δαίμονας βρίσκεται πέρα από τη δυνατότητα μεταβολής.
Όλα τα όντα παραμένουν εντός της Σαμσάρα και υπόκεινται στην παροδικότητα.
Από αυτήν την αρχή προκύπτει και μία βαθύτερη φιλοσοφική θέση.
Στον Βουδισμό κάθε αποτέλεσμα είναι πεπερασμένο επειδή οι αιτίες που το γεννούν είναι επίσης πεπερασμένες.
Επομένως μία άπειρη τιμωρία για πεπερασμένες πράξεις δεν συνάδει με τη βουδδική αντίληψη περί αιτιότητας.
Η κόλαση δεν είναι αιώνια πραγματικότητα.
Είναι μία από τις πολλές δυνατές μορφές ύπαρξης μέσα στον αέναο κύκλο της Σαμσάρα.
Η ύπαρξη των κολάσεων εξαρτάται από την ύπαρξη της άγνοιας.
Εφόσον υπάρχουν όντα που δημιουργούν τα αντίστοιχα αίτια, οι κολάσεις συνεχίζουν να υπάρχουν.
Εάν κάποτε δεν υπήρχαν πλέον τέτοια αίτια, δεν θα υπήρχαν ούτε αντίστοιχες αναγεννήσεις.
3. Ο εξορκισμός των δαιμονίων από τον Ιησού και η βουδδική στάση απέναντι στους κακοδαίμονες
Στα Ευαγγέλια ο Ιησούς παρουσιάζεται να εκβάλλει δαιμόνια από ανθρώπους που θεωρούνται δαιμονισμένοι.
Τα δαιμόνια αντιμετωπίζονται ως προσωπικές πνευματικές δυνάμεις που αντιστρατεύονται τον Θεό και υποδουλώνουν τον άνθρωπο.
Ο εξορκισμός πραγματοποιείται με τη θεία εξουσία του Ιησού και αποσκοπεί στην απελευθέρωση του πάσχοντος.
Ο Χριστιανισμός εντάσσει τους εξορκισμούς στο ευρύτερο πλαίσιο της αντιπαράθεσης μεταξύ του Θεού και των σατανικών δυνάμεων.
Ο Βουδισμός προσεγγίζει διαφορετικά το ζήτημα.
Δέχεται την ύπαρξη επιβλαβών πνευματικών όντων.
Αναγνωρίζει ότι ορισμένα από αυτά μπορούν να προκαλέσουν φόβο, σύγχυση ή βλάβη.
Ωστόσο δεν τα θεωρεί απόλυτα κακά ούτε αιώνιους αντιπάλους του αγαθού.
Ο σκοπός δεν είναι η καταδίκη τους αλλά η παύση της βλαπτικής τους δράσης.
Για τον λόγο αυτόν η βουδδική παράδοση περιλαμβάνει πρακτικές προστασίας, όπως:
απαγγελία προστατευτικών Paritta,
επίκληση του Βούδα, του Ντάρμα και της Σάνγκα,
καλλιέργεια της αγαπητικής καλοσύνης (mettā),
προστατευτικές ευχές και πνευματική εγρήγορση.
Η προστασία του ανθρώπου θεωρείται απολύτως θεμιτή.
Όμως η αντιμετώπιση του κακοδαίμονα δεν βασίζεται στο μίσος.
Ακόμη και όταν απαιτείται η απομάκρυνση ενός επιβλαβούς όντος, η πρόθεση παραμένει απαλλαγμένη από εκδικητικότητα.
Ο Βούδας δεν θα επιθυμούσε την αιώνια καταστροφή ενός κακοδαίμονα.
Θα επιθυμούσε να σταματήσει η βλάβη και συγχρόνως να πάψει και ο ίδιος ο κακοδαίμονας να είναι δέσμιος της άγνοιας.
Η χαρακτηριστική βουδδική στάση μπορεί να συνοψισθεί ως εξής:
Προστάτευσε το θύμα.
Απομάκρυνε τη βλάβη.
Μην καλλιεργήσεις μίσος προς εκείνον που βλάπτει.
Η συμπόνια δεν αναιρεί την ανάγκη προστασίας.
Η προστασία όμως δεν μετατρέπεται ποτέ σε επιθυμία αιώνιας καταδίκης.
Επίλογος
Οι παραπάνω τρεις θεμελιώδεις θέσεις αναδεικνύουν τον ιδιαίτερο χαρακτήρα της βουδδικής διδασκαλίας.
Ο Βουδισμός δεν αρνείται την ύπαρξη της ηθικής ευθύνης ούτε τις οδυνηρές συνέπειες των κακών πράξεων.
Αρνείται όμως ότι οποιοδήποτε αισθανόμενο ον μπορεί να καταστεί αιώνιο αντικείμενο μίσους ή οριστικής καταδίκης.
Η κόλαση αποτελεί μία παροδική κατάσταση της Σαμσάρα.
Οι κακοδαίμονες αποτελούν επίσης όντα που υποφέρουν.
Η πνευματική προστασία είναι αναγκαία.
Η συμπόνια όμως παραμένει καθολική.
Έτσι, ενώ πολλές θρησκευτικές παραδόσεις κορυφώνουν την ιστορία στην τελική δικαιοσύνη, ο Βουδισμός κορυφώνει την πνευματική του προοπτική στη δυνατότητα κάθε όντος να εξέλθει κάποτε από την άγνοια και να πραγματώσει την οριστική απελευθέρωση από τη Σαμσάρα, τη Νιρβάνα.
ΠΗΓΗ: ΤΑΝΥΠΤΕΡΟΣ
