Τὸ Κενὸν κατὰ τὸν Βουδδισμόν καὶ τὴν Σύγχρονον Πλατωνικὴν Σχολήν

[tanipteros]

Εἰσαγωγή
Ἡ ἔννοια τοῦ Κενοῦ ἀποτελεῖ μίαν ἐκ τῶν βαθυτέρων μεταφυσικῶν ἐννοιῶν, τόσον εἰς τὸν Βουδδισμόν ὅσον καὶ εἰς τὴν Σύγχρονον Πλατωνικὴν Σχολήν. Παρά τὴν χρησιμοποίησιν τῆς αὐτῆς λέξεως, αἱ δύο παραδόσεις δὲν ἀναφέρονται εἰς τὸ αὐτὸ μεταφυσικὸν γεγονός. Ὁ Βουδδισμὸς θεωρεῖ τὴν κενότητα ὡς τὴν πραγματικὴν φύσιν τῶν φαινομένων, ἐνῶ ἡ Σύγχρονος Πλατωνικὴ Σχολὴ ἀντιλαμβάνεται τὸ Κενὸν ὡς τὴν ὑπερνοητικὴν ἐμπειρίαν τῆς μεθέξεως τοῦ Ἑνός.

Ἡ σύγκρισις ποὺ ἀκολουθεῖ δὲν ἀποβλέπει εἰς τὴν ἀπόδειξιν τῆς μιᾶς ἢ τῆς ἄλλης θέσεως, ἀλλὰ εἰς τὴν ἀνάδειξιν τῶν μεταφυσικῶν διαφορῶν καὶ τῶν σημείων συγκλίσεως.

Α΄. Τί εἶναι τὸ Κενόν;
Κατὰ τὸν Βουδδισμόν
Ἡ κενότης (Śūnyatā) δηλοῖ ὅτι πάντα τὰ φαινόμενα εἶναι κενὰ ἀπὸ αὐθύπαρκτον καὶ ἀνεξάρτητον φύσιν. Οὐδὲν ὑπάρχει καθ’ ἑαυτό, ἀλλὰ πάντα προκύπτουν ἐκ τῆς ἀλληλεξαρτήσεως αἰτίων καὶ συνθηκῶν. Ἡ κενότης δὲν σημαίνει μηδενισμόν, ἀλλὰ ἀπουσίαν ἐγγενοῦς οὐσίας.

Κατὰ τὴν Σύγχρονον Πλατωνικὴν Σχολήν
Τὸ Κενὸν δὲν ἀποτελεῖ χαρακτηρισμὸν τῶν φαινομένων, ἀλλὰ ὑπερνοητικὴν κατάστασιν τῆς ψυχῆς. Ἀποκαλύπτεται ὅταν παύσῃ πᾶσα κίνησις τοῦ λογιστικοῦ, τοῦ θυμοειδοῦς καὶ τοῦ ἐπιθυμητικοῦ, καὶ ἡ ψυχὴ μετέχῃ τοῦ Ἑνός πέραν πάσης ὑποστάσεως.

Β΄. Ποία εἶναι ἡ σχέσις τοῦ Κενοῦ πρὸς τὸν κόσμον;
Κατὰ τὸν Βουδδισμόν
Ἡ κενότης χαρακτηρίζει ὅλα τὰ φαινόμενα. Ἡ ἐξαρτημένη γένεσις καὶ ἡ κενότης εἶναι δύο διαφορετικοὶ τρόποι περιγραφῆς τῆς αὐτῆς πραγματικότητος. Ὁ κόσμος εἶναι κενὸς ἀπὸ αὐθύπαρκτον φύσιν.

Κατὰ τὴν Σύγχρονον Πλατωνικὴν Σχολήν
Τὸ Γίγνεσθαι χαρακτηρίζεται ἀπὸ σχέσεις, μεταβολὴν καὶ ἀλληλεξάρτησιν, ἀλλὰ δὲν ταυτίζεται μὲ τὸ Κενόν. Τὸ Κενὸν ἀποκαλύπτεται μόνον ὅταν ἡ ψυχὴ ὑπερβῇ τὸ Γίγνεσθαι, ἐπιστρέψῃ εἰς τὸ Εἶναι καὶ, διὰ τῆς τελείας ἀκινησίας, μεθέξῃ τοῦ Ἑνός.

Γ΄. Τί συμβαίνει εἰς τὴν ψυχήν;
Κατὰ τὸν Βουδδισμόν
Ἡ διδασκαλία τοῦ ἀνατὰ (anattā) ἀπορρίπτει τὴν ὕπαρξιν μονίμου, αἰωνίου ψυχῆς. Τὸ πρόσωπον ἀναλύεται εἰς πέντε συσσωματώματα, τὰ ὁποῖα μεταβάλλονται συνεχῶς καὶ δὲν συγκροτοῦν μίαν αὐθύπαρκτον οὐσίαν.

Κατὰ τὴν Σύγχρονον Πλατωνικὴν Σχολήν
Ἡ ἀτομικὴ ψυχὴ εἶναι αἰωνία κατὰ τὸ Εἶναι, ἀλλὰ δὲν εἶναι αὐθύπαρκτος, καθότι προέρχεται ἐκ τῆς Παγκοσμίου Ψυχῆς. Ἡ ψυχὴ δύναται νὰ μετέχῃ τοῦ Ἑνός χωρὶς νὰ καταλύεται ἡ ταυτότης της.

Δ΄. Πῶς ἐπιτυγχάνεται ἡ ἀπελευθέρωσις;
Κατὰ τὸν Βουδδισμόν
Ἡ ἀπελευθέρωσις ἐπιτυγχάνεται διὰ τῆς παύσεως τῆς ἀγνοίας, τῆς δίψης καὶ τῆς προσκολλήσεως. Ὅταν παύσῃ ἡ παραγωγὴ νέου κάρματος, λήγει ὁ κύκλος τῆς Σαμσάρας καὶ πραγματοποιεῖται ἡ Νιρβάνα.

Κατὰ τὴν Σύγχρονον Πλατωνικὴν Σχολήν
Ἡ ἄρσις τῶν προσκολλήσεων ἐπαναφέρει τὴν ψυχὴν ἐκ τοῦ Γίγνεσθαι εἰς τὸ Εἶναι. Ἡ μέθεξις ὅμως τοῦ Ἑνός δὲν ταυτίζεται μὲ τὴν ἀπλὴν ἐπιστροφὴν εἰς τὸ Εἶναι. Προϋποθέτει βαθεῖαν θεωρίαν, πλήρη ἀκινησίαν τῆς ψυχῆς καὶ τὸ βίωμα τοῦ Κενοῦ.

Ε΄. Τὸ ἄφθαρτον καὶ τὸ ἀσύνθετον
Κατὰ τὸν Βουδδισμόν
Ἡ Νιρβάνα χαρακτηρίζεται ἐν ταῖς Παλικαῖς γραφαῖς ὡς amata («ἀθάνατον») καὶ asaṅkhata («ἀσύνθετον», «μὴ κατασκευασμένον»). Ὁ Βουδδισμὸς ὅμως δὲν ἀναπτύσσει θεωρίαν κατὰ τὴν ὁποίαν ἡ Νιρβάνα ἀποτελεῖ τὴν πρώτην αἰτίαν τῶν ὄντων.

Κατὰ τὴν Σύγχρονον Πλατωνικὴν Σχολήν
Τὰ χαρακτηριστικὰ τοῦ ἀφθάρτου καὶ τοῦ ἀσυνθέτου ἀνήκουν εἰς τὸ Ἕν. Τὸ Ἕν εἶναι ἀδιαίρετον, ἀσύνθετον, ἄφθαρτον, ὑπερυποστάσιον καὶ ἀποτελεῖ τὸ Πρῶτον Αἴτιον πάσης ἐκπορεύσεως. Δὲν εἶναι μόνον τὸ τέλος πάσης ἐπιστροφῆς, ἀλλὰ καὶ ἡ ἀρχὴ πάσης ὑπάρξεως.

Ϛ΄. Ἡ τελικὴ κατάστασις
Κατὰ τὸν Βουδδισμόν
Ἡ Νιρβάνα περιγράφεται ὡς τὸ τέλος τῆς προσκολλήσεως, τοῦ πόνου καὶ τῆς γεννήσεως. Τὰ κείμενα ἀποφεύγουν νὰ περιγράψουν μεταφυσικῶς τί σημαίνει ἡ τελικὴ κατάστασις τοῦ ἀπελευθερωμένου, ἀπορρίπτοντα τὶς συνήθεις κατηγορίες «ὑπάρχει» καὶ «δὲν ὑπάρχει».

Κατὰ τὴν Σύγχρονον Πλατωνικὴν Σχολήν
Ἡ ψυχὴ ἐπιστρέφει πρῶτον εἰς τὸ Εἶναι, ὅπου παύει πᾶσα προσκόλλησις. Ἐὰν δὲ θεωρήσῃ διὰ τῆς τελείας ἀκινησίας τὸ Κενόν, τότε μετέχει τοῦ Ἑνός. Ἐκεῖ δὲν δύναται πλέον νὰ περιγραφῇ οὔτε ὡς «ὑπάρχουσα» οὔτε ὡς «μὴ ὑπάρχουσα», ἀλλὰ μόνον ὡς μετέχουσα τοῦ Ὑπερυποστασίου, πέραν παντὸς δυϊσμοῦ.

Ἐπίλογος
Παρά τὰς σημαντικὰς ὁμοιότητας μεταξὺ τῶν δύο παραδόσεων, ὅπως ἡ ἄρσις τῆς προσκολλήσεως, ἡ ὑπέρβασις τοῦ ἐγωκεντρισμοῦ καὶ ἡ περιγραφὴ μιᾶς ἀρρήτου τελικῆς καταστάσεως, ἡ μεταφυσικὴ των θεμελίωσις διαφέρει ῥιζικῶς.

Ὁ Βουδδισμὸς θεωρεῖ τὴν κενότητα ὡς τὴν πραγματικὴν φύσιν τῶν φαινομένων καὶ τὴν Νιρβάναν ὡς τὸ ἀσύνθετον καὶ ἄφθαρτον πέρας τῆς Σαμσάρας, χωρὶς νὰ διατυπώνῃ θεωρίαν Πρώτου Αἰτίου.

Ἡ Σύγχρονος Πλατωνικὴ Σχολὴ θεωρεῖ τὸ Κενὸν ὡς τὴν ὑπερνοητικὴν ἐμπειρίαν τῆς μεθέξεως τοῦ Ἑνός, τὸ ὁποῖον εἶναι συγχρόνως τὸ Πρῶτον Αἴτιον, τὸ ἀσύνθετον, τὸ ἄφθαρτον καὶ ἡ ὑπέρτατη ἀρχὴ πάσης ἐκπορεύσεως καὶ πάσης ἐπιστροφῆς.

πηγή: ΤΑΝΥΠΤΕΡΟΣ