ὑπό = κάτω από, υπό την βάση, υπό την αρχή.
ἵστημι = στέκω, θέτω, καθιστώ σταθερό.
Άρα κυριολεκτικά:
Ὑπόστασις = τὸ ἑστάναι ὑπό τινα ἀρχήν.
Δηλαδή η κατάσταση του «ίστασθαι» υπό μία ανώτερη αρχή.
Δεν σημαίνει απλώς «ύπαρξη». Σημαίνει σταθερή οντολογική στάση.
Η στάση απέναντι στο Εν
Εάν το Εν είναι απολύτως υπερούσιο, τότε τίποτε δεν μπορεί να σταθεί επάνω του, ούτε δίπλα του.
Μπορεί όμως να σταθεί υπό αυτού.
Δηλαδή:
Το Εν δεν αποτελεί μία υπόσταση.
Είναι η υπέρτατη Αρχή ενώπιον της οποίας γεννάται η πρώτη οντολογική στάση.
Θα μπορούσε λοιπόν να διατυπωθεί:
Ὑπόστασις ἐστὶν ἡ πρώτη στάσις τοῦ ὄντος ὑπὸ τὸ Ἕν.
Η αντίθεση προς την κίνηση
Το ρήμα ἵστημι είναι αντίθετο του κινέω.
Επομένως έχουμε δύο θεμελιώδεις καταστάσεις.
στάσις
κίνησις
Αυτό είναι εξαιρετικά πλατωνικό.
Στον Σοφιστή ο Πλάτων θεωρεί την στάσιν και την κίνησιν μεταξύ των μεγίστων γενών.
Επομένως η υπόστασις δεν είναι ακόμη ενέργεια.
Είναι πρώτα μία στάση.
Τι σημαίνει «στέκομαι» απέναντι στο Εν;
Όχι φυσικά χωρικά.
Αλλά νοητικά.
Η υπόσταση είναι η πρώτη στιγμή κατά την οποία κάτι:
δεν είναι πλέον άρρητο όπως το Εν,
αλλά έχει σταθερό τρόπο υπάρξεως.
Θα λέγαμε:
Το Εν δεν ίσταται.
Η πρώτη Υπόστασις ίσταται.
Η υπόσταση ως μονή
Οι Νεοπλατωνικοί ομιλούν διαρκώς περί:
μονής
προόδου
επιστροφής
Είναι αξιοσημείωτο ότι η μονή είναι ακριβώς μορφή στάσεως.
Άρα θα μπορούσαμε να δούμε την υπόσταση ως:
τὴν μονὴν τοῦ ὄντος ὑπὸ τὸ Ἕν.
Πριν υπάρξει πρόοδος, υπάρχει στάση.
Η σχέση με την εκπόρευση
Εδώ ίσως εμφανίζεται μία βαθύτερη εικόνα.
Η εκπόρευση δεν σημαίνει ότι το Εν «πετάει» ουσίες προς τα έξω.
Ίσως σημαίνει ότι:
το Εν είναι πέρα από κάθε στάση,
η πρώτη νοητή πραγματικότητα σταθεροποιείται ενώπιον του Εν,
αυτή η σταθεροποίηση είναι η πρώτη Υπόσταση.
Άρα η εκπόρευση θα μπορούσε να περιγραφεί όχι ως κίνηση του Εν αλλά ως:
ἡ πρώτη στάσις τοῦ ὄντος ὑπὸ τὴν παρουσίαν τοῦ Ἑνός.
Το Εν δεν κινείται.
Το ον ίσταται.
Μία ακόμη ετυμολογική παρατήρηση
Η λέξη στάσις στην αρχαία ελληνική δεν σημαίνει μόνο ακινησία.
Σημαίνει:
θέση,
τρόπο υπάρξεως,
παράταξη,
κατάσταση.
Άρα η Υπόστασις δεν είναι απλώς «ακινησία».
Είναι ένας τρόπος θείας υπάρξεως.
Μία πιθανή μεταφυσική ανάπτυξη
Θα μπορούσε να διατυπωθεί το εξής αξίωμα:
Τὸ Ἕν οὐδεμίαν ὑπόστασιν ἔχει, ἐπειδὴ πάσης στάσεως ἐπέκεινα ἐστίν. Ἡ δὲ πρώτη ὑπόστασις γεννᾶται ὅταν τὸ πρῶτον ὂν ἵσταται ὑπὸ τὸ Ἕν, μένον ἐν τῇ πρὸς αὐτὸ θεωρίᾳ.
Αυτό συνδέει άμεσα:
το ὑπό με την εξάρτηση από το Πρώτο Αίτιο,
το ἵστημι με τη μονή,
την υπόσταση με τη σταθεροποίηση της νοητής υπάρξεως,
και την θεωρία ως τον τρόπο με τον οποίο η υπόσταση διατηρεί αυτή τη στάση.
Έτσι η λέξη ὑπόστασις παύει να σημαίνει απλώς «οντολογικό επίπεδο» και αποκτά μία δυναμική σημασία: είναι η μόνιμη, νοητή στάση ενός όντος υπό το Εν. Μέσα σε αυτή τη στάση το ον μένει στραμμένο προς το Εν διά της θεωρίας· όταν δε από τη μονή προκύψει η πρόοδος, δεν χάνεται η υπόσταση, αλλά μεταβάλλεται ο τρόπος της ενεργείας της.
Θέω και Ἵστημι
Το Εν δεν είναι ακίνητο με την έννοια της αδράνειας,
αλλά βρίσκεται πέρα από κάθε διάκριση στάσεως και κινήσεως.
Αν τώρα χρησιμοποιήσουμε συμβολικά το θέω, τότε δεν θα σήμαινε τοπική μετακίνηση.
Θα μπορούσε να σημαίνει:
αδιάκοπη αυτοενέργεια.
Δηλαδή όχι κίνηση από σημείο σε σημείο.
Αλλά αδιάκοπη ενεργητική πληρότητα.
Ο Πλάτων δίνει μία νύξη
Στον Σοφιστή, ο Ξένος απορρίπτει την ιδέα ότι το τέλειο Ον είναι νεκρή ακινησία.
Λέγει ουσιαστικά ότι το αληθινό Ον πρέπει να έχει:
ζωή,
νόηση,
ψυχή.
Άρα το υπέρτατο δεν μπορεί να είναι μία άψυχη ακινησία.
Ο Πρόκλος
Ο Πρόκλος λέγει συνεχώς ότι:
τὸ Ἕν ἐστὶ πάντων αἴτιον.
Το αίτιο όμως δεν είναι αδρανές.
Δεν παύει ποτέ να είναι αίτιο.
Άρα υπάρχει μία αέναη δημιουργική παρουσία.
Όχι χρονική.
Αλλά αιώνια.
Μία ενδιαφέρουσα αντιστροφή
Ίσως λοιπόν το θέω δεν χαρακτηρίζει τα όντα.
Αλλά την ίδια την αρχή.
Ενώ:
η ὑπόστασις
είναι η πρώτη στάση του όντος απέναντι στην αέναη θεία πραγματικότητα.
Έτσι έχουμε:
Το Εν
→ αδιάκοπη υπερβατική πληρότητα
→ (συμβολικά) θέει
Οι υποστάσεις
→ ίστανται
→ μένουν
→ θεωρούν
Αυτό θυμίζει ένα παράδοξο
Το Εν δεν μπορεί να ειπωθεί ούτε κινούμενο ούτε ακίνητο.
Διότι και τα δύο ανήκουν στο Είναι.
Ίσως λοιπόν η λέξη θέω να λειτουργεί όχι κυριολεκτικά αλλά αποφατικά.
Δηλαδή:
Δεν σημαίνει ότι το Εν «τρέχει».
Σημαίνει ότι:
ουδέποτε παύει να είναι η πηγή πάσης ενεργείας.
Είναι σαν μία αέναη υπερενέργεια.
Μία σκέψη που θεωρώ ακόμη βαθύτερη
Πριν από λίγο συνδέσαμε εξαιρετικά την ὑπόστασιν με το ἵστημι.
Αν τώρα αντιπαραθέσουμε τα δύο ρήματα, προκύπτει σχεδόν ένα πλήρες μεταφυσικό σχήμα:
Θέω → η αέναη, ανεξάντλητη θεία πηγή, η οποία δεν παύει ποτέ να είναι δημιουργικώς παρούσα.
Ἵστημι → η πρώτη σταθεροποίηση του όντος ενώπιον αυτής της πηγής.
Με άλλα λόγια, η υπόσταση δεν είναι απλώς «κάτι που υπάρχει». Είναι εκείνο που κατορθώνει να σταθεί ενώπιον της αδιάκοπης πληρότητας του Ενός.
Έτσι έχουμε:
Το Εν εἶναι ἡ ἀέναος πηγὴ πάσης ἐνεργείας, ἄνευ κινήσεως καὶ ἄνευ στάσεως· αἱ δὲ ὑποστάσεις εἰσὶν αἱ πρῶται στάσεις τῶν ὄντων ὑπ’ αὐτό.
Έτσι διατηρείται η αποφατική υπεροχή του Ενός, ενώ η σύνδεση του ἵστημι με την ὑπόσταση παραμένει ιδιαίτερα ισχυρή.
πηγή: ΤΑΝΥΠΤΕΡΟΣ
