Πρὸς μεταφυσικὴν καθαρὰν περὶ τῶν Δαιμόνων θεωρίαν

[tanipteros]

Πρὸς μεταφυσικὴν καθαρὰν περὶ τῶν Δαιμόνων θεωρίαν
(ἐντὸς τοῦ πλαισίου τῆς ἀποστροφῆς καὶ τῆς ἐπιστροφῆς τῆς ψυχῆς)

ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ
Περὶ θεοδικίας, Κακίας καὶ τῆς ἀνάγκης ἀποκαταστάσεως τῆς ἀρχαιοελληνικῆς δαιμονολογίας
Ἐκ παλαιοῦ ὁ στοχασμὸς περὶ τοῦ Κακοῦ καὶ τῆς Ἀντιθεϊας ἀποτελεῖ κεντρικὸν ἀπόρημα τῆς θεολογίας καὶ τῆς φιλοσοφίας. Ἡ ἀνθρώπινη διάνοια, ἀντιμέτωπος πρὸς τὴν φθορὰν, τὸν πόνον καὶ τὴν συμφορὰν τοῦ βίου, ἐζήτησε νὰ ἐξηγήσῃ πῶς δύναται ὁ Κόσμος, ὢν ἐκ Θεοῦ καὶ δι’ Ἀγαθότητος συστημένος, νὰ περιέχῃ τὴν ἐμπειρίαν τῆς Κακίας καὶ τὴν ἐναντίωσιν ὀρισμένων ψυχῶν πρὸς τὸ Θείον. Ἐκ ταύτης τῆς ἀγωνίας ἐγεννήθησαν πλήθη θεωριῶν θεοδικίας, αἱ μὲν ἀναζητοῦσαι αἴτιον ἐξωτερικὸν τοῦ Κακοῦ, αἱ δὲ ἀναγκάζουσαι τὸ Θείον νὰ συμπαρασυρθῇ εἰς τὴν ἐνοχήν τῆς φθορᾶς.

Ἐν τούτοις, αἱ πλεῖσται τῶν ἐρμηνειῶν τούτων ἀπέβησαν ἀνεπαρκεῖς, ἐπειδὴ ἐστηρίχθησαν εἰς δυϊστικὰ σχήματα ἢ εἰς ἠθικολογικὰς ἀπλουστεύσεις. Ἄλλοτε ἐτέθη ἀπέναντι τοῦ Ἀγαθοῦ μία ἀντίπαλος ἀρχή· ἄλλοτε ἐπροσωποποιήθη τὸ Κακόν ὡς ὂν ἐχθρικὸν καὶ αὐθύπαρκτον· καὶ ἄλλοτε ὁ πόνος καὶ ἡ δυστυχία ἐξηγήθησαν ὡς τιμωρία ἢ ἠθικὴ παρεκτροπή. Ἐν πᾶσι τούτοις, ἡ μεταφυσικὴ ρίζα τοῦ προβλήματος ἔμεινεν ἀνεξιχνίαστος, καὶ ἡ ἐλευθερία τῆς ψυχῆς ἢ ἡ ἀπαθὴς ἀγαθότης τοῦ Θείου ἐθυσιάσθησαν χάριν ἐπιφανειακῆς λύσεως.

Ἐξαιρέτως δὲ ἡ ἔννοια τοῦ δαίμονος, ἥτις ἐν τῇ ἀρχαιοελληνικῇ μεταφυσικῇ κατεῖχε τόπον μεθόριον καὶ λειτουργικὸν, ὑπέστη βαθεῖαν παραμόρφωσιν. Ἡ μὲν χριστιανικὴ παράδοσις ἐταύτισεν αὐτὴν πρὸς τὸ ἠθικῶς κακόν καὶ τὸ ἐχθρικὸν πρὸς τὸ Θείον· ὁ δὲ νεώτερος στοχασμὸς ἢ ἀπέβαλεν αὐτὴν ὡς μυθολογικὸν κατάλοιπον ἢ ἐψυχολογικοποίησεν αὐτὴν ὡς σύμβολον ἐσωτερικῶν παρορμήσεων. Ἐν ἀμφοτέραις ταῖς περιπτώσεσιν, ὁ δαίμων ἔπαυσε νὰ νοῆται ὡς πραγματικὴ μεταφυσικὴ ὑπόστασις καὶ ἐνδιάμεσος κρίκος μεταξὺ Θεῶν καὶ ψυχῶν.

Σκοπὸς τοῦ παρόντος δοκιμίου εἶναι ἡ ἀποκατάστασις ταύτης τῆς ἔννοιας ἐπὶ καθαρῶς μεταφυσικοῦ πεδίου. Ἐπιδιώκεται ἐνταῦθα οὔτε ἡ ἠθικολογικὴ καταδίκη, οὔτε ἡ μυθολογικὴ ἀναβίωσις, ἀλλὰ ἡ νηφάλιος ἐρμηνεία τῶν δαιμόνων ἐντὸς τοῦ σχήματος τῆς ἀποστροφῆς καὶ τῆς ἐπιστροφῆς τῆς ψυχῆς, ὡς τοῦ πλαισίου ἐκείνου ἐν ᾧ ἡ φθορὰ, ὁ πόνος καὶ ἡ Κακία καθίστανται δυνατὰ βιοῦσθαι ἄνευ ἀνατροπῆς τῆς θείας ἁρμονίας.
Θεμέλιον τῆς προσεγγίσεως ταύτης ἀποτελεῖ ἡ ἀρχὴ ἡ ἑξῆς, ἣν τὸ παρὸν δοκίμιον διατηρεῖ ἀπαρασάλευτον καθ’ ὅλην τὴν ἀνάπτυξιν αὐτοῦ:

οὐδὲν κακόν πρωτογενές ἐστιν, καὶ οὐδεὶς δαίμων φύσει κακός.

Ἐκ ταύτης τῆς ἀρχῆς θὰ ἐξετασθῇ ἡ ποικιλία τῶν δαιμονικῶν ἕξεων, ὁ ρόλος αὐτῶν ἐν τῷ Γίγνεσθαι, καὶ ὁ τρόπος καθ’ ὃν ἡ ψυχὴ, διὰ τῶν βιωμάτων αὐτῆς, ὁδεύει ἢ πρὸς τὴν ἁρμονίαν ἢ πρὸς τὴν ἀπομάκρυνσιν ἀπὸ τὸ Θείον, ἕως ὅτου ἡ μνήμη τῆς πηγῆς ἀναφανῇ ἐκ νέου καὶ ἡ ἐπιστροφὴ καταστῇ δυνατή.

[tanipteros]

ΘΕΣΙΣ Αʹ
Ὁ δαίμων ἐν τῇ ἀρχαιοελληνικῇ μεταφυσικῇ
Ἐν τῇ ἀρχαιοελληνικῇ μεταφυσικῇ παραδόσει ὁ δαίμων οὔτε νοεῖται ὡς ἠθικὸν σύμβολον, οὔτε ὡς ἀλληγορία ψυχολογικῶν διαθέσεων, ἀλλ’ ὡς ἀθάνατος ψυχή, ἔχουσα ἰδίαν τάξιν καὶ ὑπόστασιν ἐν τῷ ὅλῳ τοῦ Κόσμου. Ἡ δαιμονικὴ φύσις οὐκ ἀνάγεται εἰς μεταφορὰν τοῦ ἀγαθοῦ ἢ τοῦ κακοῦ, ἀλλὰ δηλοῖ ὄντα πραγματικὰ, μετέχοντα τοῦ ὄντος κατὰ ἰδίως προσήκουσαν βαθμίδα.

Διὰ τοῦτο ἀναγκαῖον ἐστὶν ὁ σαφὴς διαχωρισμὸς τοῦ δαίμονος καὶ ἀφ’ ἑνὸς μὲν τοῦ Θεοῦ, ἀφ’ ἑτέρου δὲ τῆς θνητῆς ψυχῆς. Ὁ Θεὸς ἐστὶν ἀπαθὴς, αὐτάρκης καὶ ἀκίνητος κατ’ οὐσίαν, ἀρχὴ καὶ πηγή πάσης ἁρμονίας· ἡ δὲ θνητὴ ψυχὴ ἐνδέχεται γένεσιν καὶ φθοράν, μεταβολὴν καὶ πλάνην, βιῶσα τὸν χρόνον καὶ τὰ πάθη τοῦ Γίγνεσθαι. Ὁ δαίμων, ἐν μέσῳ τούτων ἑστώς, οὔτε ἀπολύτως θεῖος ἐστίν, οὔτε ἐμπεπλεγμένος εἰς τὴν θνητότητα, ἀλλὰ μετέχει ἀθανασίας ἄνευ τῆς ἀπαθείας τοῦ Θεοῦ.

Ὡς τοιοῦτος, ὁ δαίμων λειτουργεῖ ὡς μεσίτης μεταξὺ Θεῶν καὶ Γίγνεσθαι. Οὐχὶ ὡς ἀγγελιαφόρος μόνον, ἀλλ’ ὡς ὄν ὃ διασφαλίζει τὴν συνέχειαν τῆς κοσμικῆς τάξεως, μεταβιβάζον τὴν θείαν ἁρμονίαν εἰς τὰ κατώτερα ἐπίπεδα τοῦ ὄντος καὶ συνδέον τὰ βιώματα τῶν ψυχῶν πρὸς τὴν ὑπερτέραν τάξιν. Διὰ τῶν δαιμόνων οὐ διασπᾶται ὁ Κόσμος εἰς ἀσύμβατα μέρη, ἀλλὰ διατηρεῖται ἡ ἐσωτερικὴ συνάφεια τοῦ παντός.
Ἐκ τούτου ἔπεται ὅτι οἱ δαίμονες συνδέονται ἀμέσως πρὸς τὴν κοσμικὴν τάξιν. Οὐχὶ ὡς αἴτιοι ταραχῆς ἢ παρεκτροπῆς, ἀλλὰ ὡς στοιχεῖα ἐνεργοῦντα τὴν διάρθρωσιν τοῦ Κόσμου κατὰ νόμον καὶ ἁρμονίαν. Ἡ παρουσία αὐτῶν καθιστᾷ δυνατὴν τὴν ποικιλίαν τῶν βιωμάτων, ἄνευ ἀνατροπῆς τῆς θείας τάξεως, καὶ ἐπιτρέπει τὴν κίνησιν τῶν ψυχῶν ἐντός προκαθορισμένων ὁρίων.

Κλειδὶ δὲ πρὸς τὴν κατανόησιν τῆς δαιμονικῆς φύσεως ἀποτελεῖ ἡ ἔννοια τῆς ἕξεως. Οὐ γὰρ ὁ δαίμων κρίνεται κατ’ ἐπιμέρους πράξεις ἢ παροδικὰ φαινόμενα, ἀλλὰ κατὰ τὴν μόνιμον κατάστασιν καὶ στάσιν τῆς ψυχῆς αὐτοῦ πρὸς τὸ Θείον καὶ τὸ Γίγνεσθαι. Ἡ ἕξις δηλοῖ τὸν τρόπον ὑπάρξεως, τὴν σταθερὰν ῥοπὴν καὶ τὴν διαρκῆ κατεύθυνσιν, δι’ ἧς ὁ δαίμων μετέχει τῆς κοσμικῆς τάξεως. Ἐν ταύτῃ τῇ ἕξει θεμελιοῦται πᾶσα διάκρισις μεταξὺ τῶν διαφόρων δαιμονικῶν ρόλων, ἄνευ προσφυγῆς εἰς ἠθικολογικὰς ἢ δυϊστικὰς ἀπλουστεύσεις.

[tanipteros]

ΘΕΣΙΣ Βʹ
Οἱ Ἀγαθοδαίμονες· ἀθάνατοι ψυχαὶ φύλακες τῆς Ἁρμονίας
Οἱ καλούμενοι Ἀγαθοδαίμονες νοοῦνται, κατὰ τὴν παλαιὰν μεταφυσικὴν διάκρισιν, οὐχὶ ὡς ἠθικὰ πρότυπα ἢ προσωποποιήσεις ἀρετῆς, ἀλλ’ ὡς ἀθάνατοι ψυχαί, ἔχουσαι σταθερὰν καὶ ἀμετάβλητον ἕξιν πρὸς τὸ Θείον. Ἡ ἀγαθότης αὐτῶν οὐκ ἐδράζεται εἰς ἐπιμέρους πράξεις οὐδὲ εἰς ἠθικὴν ἀξιολόγησιν, ἀλλὰ εἰς τὸν τρόπον τῆς ὑπάρξεως, καθ’ ὃν παραμένουν συμφυεῖς τῇ κοσμικῇ ἁρμονίᾳ καὶ τῇ θεϊκῇ τάξει.

Χαρακτηριστικὸν γνώρισμα τῶν Ἀγαθοδαιμόνων ἐστὶν ὅτι οὐ μετέσχον τῆς δοκιμασίας τῆς φθορᾶς. Οὐ κατήλθον εἰς τὸ Γίγνεσθαι ὡς θνητοί, οὐκ ἐγεύθησαν τὸν θάνατον, οὐδὲ ἐδοκίμασαν τὸν πόνον καὶ τὴν ἀστάθειαν τῶν ἐν χρόνω βιωμάτων. Ἡ ἀθανασία αὐτῶν ἔμεινεν ἀδοκίμαστος κατὰ τὸ ἀντίθετον, καὶ διὰ τοῦτο οὐκ ἐγένετο ἐν αὐτοῖς ῥοπὴ πρὸς λήθην, ἀμφισβήτησιν ἢ ἐναντίωσιν τοῦ Θείου.
Ἐκ ταύτης τῆς καταστάσεως ἕπεται καὶ ἡ ἀπουσία πάσης ἐπιθυμίας δοκιμῆς τῆς ἀθανασίας. Οἱ Ἀγαθοδαίμονες οὐκ ἐπεθύμησαν τὴν βίωσιν τῆς φθορᾶς, οὐδὲ τὴν ἐμπειρίαν τοῦ ὁρίου κατὰ τὸν τρόπον τῶν πεπτωκυιῶν ψυχῶν. Ἡ ἕξις αὐτῶν ἐστὶν ἐξ ἀρχῆς στραμμένη πρὸς τὴν διατήρησιν τῆς ἁρμονίας καὶ οὐ πρὸς τὴν δοκιμασίαν αὐτῆς διὰ τοῦ ἀντιθέτου.

Διὰ τοῦτο οἱ Θεοὶ ἀνέθεσαν αὐτοῖς λειτουργικὸν ρόλον ἐν τῷ παντί. Οὐχὶ ὡς ἄρχοντας ἢ δημιουργούς, ἀλλ’ ὡς σταθεροὺς μεσολαβητὰς καὶ φύλακας τῆς τάξεως, οἱ Ἀγαθοδαίμονες διασφαλίζουσι τὴν ἀδιάλειπτον συνέχειαν μεταξὺ τοῦ θεϊκοῦ καὶ τοῦ κοσμικοῦ. Δι’ αὐτῶν ἡ ἁρμονία τοῦ Κόσμου οὐ διαρρηγνύεται ὑπὸ τῶν κινήσεων τοῦ Γίγνεσθαι, ἀλλὰ παραμένει ὡς ὑποκείμενος νόμος καὶ μέτρον.

Ὡς φύλακες τῆς Ἁρμονίας, οἱ Ἀγαθοδαίμονες κατέχουσι θέσιν σταθεράν καὶ ἀμετάβλητον. Οὐ πίπτουσιν, οὐ μεταβάλλονται κατ’ ἕξιν, οὐδὲ ὑπόκεινται εἰς ἐσωτερικὴν ἀστάθειαν. Ἡ ὑπόστασις αὐτῶν οὐκ ἐστὶν ἀγών, οὐδὲ πορεία δοκιμῆς, ἀλλὰ μόνιμος διαμονὴ ἐν τῇ ὁμολογίᾳ πρὸς τὸ Θείον.
Διὸ καὶ ὑπάρχουσιν ἐκτὸς τοῦ Γίγνεσθαι. Οὐ μετέχουσι τοῦ χρόνου ὡς ῥεύματος φθορᾶς, οὐδὲ τῆς ἀβεβαιότητος τῶν θνητῶν βιωμάτων. Ἡ παρουσία αὐτῶν ἐν τῷ κόσμῳ εἶναι ὑπερχρονικὴ καὶ λειτουργική, οὐ βιωματικὴ κατὰ τὸν τρόπον τῶν θνητῶν. Ἐκ ταύτης τῆς ὑπερχρονίου σταθερότητος ἀντλοῦσι τὴν δύναμιν νὰ ἐπιτελῶσι τὸν ρόλον αὐτῶν ὡς ἀκλόνητοι στῦλοι τῆς κοσμικῆς ἁρμονίας.

[tanipteros]

ΘΕΣΙΣ Γʹ
Οἱ Κακοδαίμονες· ψυχαὶ θνητῶν μετὰ τὸν θάνατον
Οἱ καλούμενοι Κακοδαίμονες οὐκ εἰσὶν ὄντα ἐξ ἀρχῆς ἀντίθεα οὐδὲ φύσει κακὰ, ἀλλὰ ἀθάνατοι ψυχαὶ θνητῶν, αἵτινες, διελθοῦσαι τὸν βίον ἐντός τοῦ Γίγνεσθαι, μετέσχον τοῦ χρόνου, τῆς φθορᾶς καὶ τῶν παθημάτων αὐτοῦ. Ἡ δαιμονικὴ αὐτῶν κατάστασις οὐκ ἀποτελεῖ νέαν φύσιν, ἀλλὰ συνέχειαν τῆς ψυχικῆς πορείας μετὰ τὴν ἀπόθεσιν τοῦ σώματος.

Κατὰ τὸν ἐνσώματον βίον αὐτῶν, αἱ ψυχαὶ αὗται ἔζησαν τὴν ἐμπειρίαν τοῦ Γίγνεσθαι, ἐγεύθησαν τὸν θάνατον καὶ τὸν πόνον, καὶ ἐδοκίμασαν τὰς συμφορὰς καὶ τὰς ἀβεβαιότητας τῆς θνητῆς ὑπάρξεως. Οὐχὶ ὡς τυχαῖον πάθος, ἀλλ’ ὡς μέρος τῆς καθόδου, ἡ δοκιμασία αὕτη ἀπετέλεσε τὴν ἐκδίπλωσιν ἐκείνης τῆς παλαιᾶς ἐπιθυμίας, καθ’ ἣν αἱ ψυχαὶ ἐπεθύμησαν νὰ δοκιμάσωσι τὴν φθορὰν τῆς ἀθανασίας, βιώσασαι τὸ ὅριον καὶ τὴν ἀντίθεσιν.
Ἀλλ’ ἐν τῷ πλήθει τῶν παθημάτων καὶ ἐν τῇ ἐντάσει τοῦ πόνου, ἐγένετο ἐν αὐταῖς λήθη τῆς προγενεστέρας ἐπιλογῆς. Ἡ μνήμη τοῦ ἐκούσιου χαρακτῆρος τῆς καθόδου ἐσκοτίσθη, καὶ ὁ πόνος ἔπαυσε νὰ νοῆται ὡς βίωμα δοκιμῆς, γενόμενος ἀντ’ αὐτοῦ ἀδικία καὶ βία ἐπιβαλλομένη ἐκ τοῦ ὄντος. Ἐκ ταύτης τῆς λήθης ἐγεννήθη ἡ ῥοπὴ πρὸς κατηγορίαν.

Οὕτως ἀνεφάνη ἡ Ἀντιθεϊα, οὐχὶ ὡς μεταφυσικὴ ἀρχὴ ἀντίθετος τῷ Θείῳ, ἀλλὰ ὡς στάσις ψυχῆς τραυματισμένης, ἥτις ἀπεστράφη πρὸς τοὺς Θεοὺς καὶ τὸ Ἕν, θεωροῦσα αὐτοὺς αἰτίους τῆς δυστυχίας καὶ τοῦ πόνου. Ἡ ἐναντίωσις αὕτη δὲν ἀναιρεῖ τὴν θείαν ἀγαθότητα, ἀλλὰ μαρτυρεῖ τὸ βάθος τῆς λήθης καὶ τὴν στένωσιν τῆς ψυχικῆς ὄψεως.

Ἐκ ταύτης τῆς στάσεως προέκυψεν ἡ Κακία, οὐχὶ ὡς οὐσία ἢ αὐθύπαρκτον κακόν, ἀλλὰ ὡς ἕξις ψυχῆς. Ἡ Κακία δηλοῖ τὴν μονιμοποίησιν τοῦ πόνου καὶ τῆς ἐχθρότητος εἰς τρόπον ὑπάρξεως, καθ’ ὃν ἡ ψυχὴ οὐκέτι βιώνει τὸ πάθος ὡς παροδικόν, ἀλλὰ ταυτίζεται μὲ αὐτό. Οὕτως ἡ κακία οὐκ ἐστὶν ἀρχὴ δημιουργική, ἀλλὰ κατάστασις στερεωθεῖσα ἐκ τῆς λήθης καὶ τοῦ πόνου.

Διὸ καὶ αἱ ψυχαὶ αὗται, μετὰ τὸν θάνατον, παραμένουσιν ἐντός τοῦ Γίγνεσθαι. Οὐκ ἀναβαίνουσιν εὐθὺς εἰς τὴν τάξιν τῶν Ἀγαθοδαιμόνων, ἀλλὰ διαμένουσιν ἐν πεδίῳ μεταβολῆς, ἔτι ὑποκείμεναι εἰς βιώματα, ἐπιρροὰς καὶ κινήσεις ψυχικὰς. Ἡ κακοδαιμονία αὐτῶν οὐκ ἀποτελεῖ τελικὴν ἀποκοπήν, ἀλλὰ παρατεταμένην κατάστασιν, ἐν ᾗ ἡ ἐπιστροφὴ μένει δυνατή, ἐφ’ ὅσον ἡ μνήμη τῆς πηγῆς δύναται ἔτι νὰ ἀναφανῇ.

[tanipteros]

ΘΕΣΙΣ Δʹ
Ἀγαθοδαίμονες καὶ Κακοδαίμονες ὡς ἐπιρροαὶ εἰς τὴν ψυχὴν τοῦ θνητοῦ
Ὁ θνητὸς ἄνθρωπος νοεῖται, κατὰ τὴν μεταφυσικὴν ταύτην θεώρησιν, οὐχὶ ὡς σῶμα μόνον, ἀλλ’ ὡς ψυχὴ ἐν μέσῳ ἀγαθοῦ καὶ πόνου, ἐντεταγμένη εἰς τὸ Γίγνεσθαι καὶ ὑποκειμένη εἰς τὴν ποικιλίαν τῶν βιωμάτων. Ἡ ψυχὴ αὕτη μετέχει συγχρόνως τῆς ἐλκύσεως πρὸς τὴν ἁρμονίαν καὶ τῆς πιέσεως τῆς φθορᾶς, βιώσασα τὴν ἀμφιρρέπειαν τοῦ βίου, ἣν οὔτε ἀπολύτως ἀγαθὴν οὔτε ἀπολύτως κακὴν δύναταί τις νὰ ὀνομάσῃ.

Ἐν τούτῳ τῷ πεδίῳ οἱ Θεοὶ δὲν ἐπιβάλλουσιν ἐπιλογάς, οὐδὲ προδιαγράφουσι τὴν ἕξιν τῆς ψυχῆς. Ἀντὶ τούτου, διὰ τῆς τάξεως τοῦ παντός, φανεροῦσι τὴν ἕξιν ἣν ἡ ψυχὴ ἤδη φέρει ἐν ἑαυτῇ. Ἡ θεία πρόνοια οὐκ ἀναγκάζει, ἀλλὰ ἀποκαλύπτει· οὐ δημιουργεῖ τὴν ῥοπὴν, ἀλλὰ τὴν καθιστᾷ ἐναργῆ διὰ τῶν βιωμάτων καὶ τῶν ἐπιρροῶν.

Πρὸς τοῦτο συντελοῦσιν οἱ δαίμονες, οἱ μὲν Ἀγαθοδαίμονες καὶ οἱ δὲ Κακοδαίμονες, ὡς ζῶσαι ἐπιρροαί, οὐχὶ ὡς δεσποτικαὶ δυνάμεις. Οἱ Ἀγαθοδαίμονες ἐνεργοῦσιν ὡς ἕλξις πρὸς τὸ Ἀγαθὸν καὶ τὴν Ἁρμονίαν, καθιστῶντες αἰσθητὴν τὴν δυνατότητα τοῦ συμφώνου βίου καὶ τῆς ἐπιστροφῆς πρὸς τὸ Θείον. Διὰ τῆς παρουσίας αὐτῶν ἡ ψυχὴ ἐμπνέεται τάξιν, μέτρον καὶ προσανατολισμόν, ἄνευ παντὸς καταναγκασμοῦ.

Οἱ Κακοδαίμονες, ἀντιθέτως, λειτουργοῦσιν ὡς ἐπιρροαὶ πρὸς τὴν Κακίαν καὶ τὴν Ἀντιθεϊαν, ὄχι διότι ἐπιβάλλουσι τὸ κακόν, ἀλλὰ διότι καθιστῶσι παρόντα τὸν τρόπον τοῦ βίου ὃς ἀναπτύσσεται ἐκ τῆς λήθης, τοῦ πόνου καὶ τῆς ἐχθρότητος πρὸς τὸ Θείον. Ἡ ἐπίδρασις αὐτῶν οὐκ ἀναιρεῖ τὴν ἐλευθερίαν, ἀλλὰ προβάλλει ἐνώπιον τῆς ψυχῆς τὴν δυνατότητα ἐκείνην ἣν ἡ ἴδια δύναται νὰ ἀποδεχθῇ ἢ νὰ ἀπορρίψῃ.

Καὶ ἐνταῦθα ἀναφαίνεται σαφῶς ὅτι οὐδεμία ἀναγκαιότης, οὐδεμία ἐπιβολή ἐνυπάρχει εἰς τὴν δαιμονικὴν ἐπίδρασιν. Οὔτε ὁ Ἀγαθοδαίμων ἐξαναγκάζει πρὸς τὴν ἀρετήν, οὔτε ὁ Κακοδαίμων καθορίζει τὴν πτῶσιν. Ἀμφότεροι ἐνεργοῦσιν ἐντὸς ὁρίων, ὡς στοιχεῖα φανερώσεως καὶ ὄχι ὡς αἴτια δεσμευτικά.
Ἐν τούτῳ τῷ πλαισίῳ ὁ πειρασμὸς νοεῖται οὐχὶ ὡς παγίς ἢ ἐπίθεσις, ἀλλ’ ὡς πρότασις βιώματος. Ὁ πειρασμὸς θέτει ἐνώπιον τῆς ψυχῆς ἕνα δυνατὸν τρόπον ὑπάρξεως, ἄνευ ἀναγκαιότητος νὰ ἐνσαρκωθῇ. Διὰ τοῦ πειρασμοῦ ἡ ψυχὴ δοκιμάζει οὐχὶ τὴν ἀντοχήν, ἀλλὰ τὴν προαίρεσίν της· φανερῶν ὁ πειρασμὸς τί ἡ ψυχὴ ἐπιθυμεῖ νὰ βιώσῃ.

Ὅθεν καθίσταται φανερὸν ὅτι ἡ ἐλευθερία τῆς ψυχῆς παραμένει ἀπαραβίαστος. Ἡ ψυχὴ τοῦ θνητοῦ, ἐν μέσῳ Ἀγαθοδαιμόνων καὶ Κακοδαιμόνων, ἐν μέσῳ ἀγαθοῦ καὶ πόνου, ἐπιλέγει αὐτὴ τί θέλει νὰ βιώσῃ καὶ τί θέλει νὰ καταστήσῃ ἕξιν. Οὐδεὶς δαίμων αἴτιος τῆς ἐπιλογῆς· οὐδεὶς Θεὸς ἐπιβάλλων τὴν ὁδόν. Ἡ κρίσις ἐνυπάρχει ἐν τῇ ψυχῇ, καὶ δι’ αὐτῆς ἀνοίγεται ἢ ὁ δρόμος τῆς ἐπιστροφῆς ἢ ἡ παράτασις τῆς πλάνης.

[tanipteros]

ΘΕΣΙΣ Εʹ
Μεταβολή, ἔξοδος ἐκ τοῦ Γίγνεσθαι καὶ Θέωσις
Ἐν τῇ τελικῇ ταύτῃ θέσει καθίσταται ἀναγκαία ἡ σαφὴς διάκρισις μεταξὺ σταθερότητος καὶ μεταβολῆς, ἥτις διατρέχει ὅλον τὸ προηγούμενον σχήμα. Οἱ μὲν Ἀγαθοδαίμονες παραμένουσιν ἀμετάβλητοι κατ’ ἕξιν, ἐπειδὴ οὐ μετέσχον τῆς δοκιμασίας τῆς φθορᾶς καὶ οὐκ εἰσήλθον εἰς τὸ Γίγνεσθαι ὡς πεδίον πειραματισμοῦ. Ἡ ὑπόστασις αὐτῶν εἶναι σταθερά, συμφυὴς πρὸς τὴν θείαν ἁρμονίαν, καὶ διὰ τοῦτο οὐκ ἐπιδέχεται οὔτε πτῶσιν οὔτε ἐσωτερικὴν ἀλλοίωσιν.

Ἀντιθέτως, οἱ θνητοὶ καὶ οἱ Κακοδαίμονες εἰσὶν μεταβαλλόμενοι, διότι μετέσχον τοῦ χρόνου, τῆς φθορᾶς καὶ τῶν ἐμπειριῶν τοῦ Γίγνεσθαι. Ἡ ψυχὴ αὐτῶν οὐκ ἔχει ἔτι παγιωθεῖσαν ἕξιν ἀμετάκλητον, ἀλλὰ κινείται μεταξὺ λήθης καὶ μνήμης, πλάνης καὶ ἀναστροφῆς. Ἡ μεταβολὴ οὐ δηλοῖ ἐνταῦθα ἀσθένειαν, ἀλλὰ δυνατότητα· οὐ κατάπτωσιν μόνον, ἀλλὰ καὶ ὁδὸν ἐπανόδου.

Ἡ ἀρχὴ τῆς μεταβολῆς ταύτης συνίσταται εἰς τὴν ἐγκατάλειψιν τῆς Κακίας ἐν τοῖς Κακοδαίμοσιν. Ὅταν ἡ ψυχὴ παύσῃ νὰ ταυτίζη τὴν ὕπαρξίν της μὲ τὸν πόνον καὶ τὴν ἐχθρότητα, ὅταν ἡ Ἀντιθεϊα παύσῃ νὰ εἶναι τρόπος τοῦ εἶναι καὶ καταστῇ ἀντικείμενον κρίσεως, τότε ἡ κακία διαλύεται ὡς ἕξις καὶ ἀπομένει μόνον ὡς μνήμη βιώματος. Οὐκ ἐξαλείφεται βιαίως, ἀλλὰ ἀναιρεῖται φυσικῶς διὰ τῆς μεταστροφῆς τῆς ῥοπῆς.

Παραπλησίως, ἐν τοῖς θνητοῖς ἡ μεταβολὴ ἐπιτελεῖται διὰ τῆς ἐγκαταλείψεως τῆς ἐπιθυμίας τοῦ θανάτου. Ὅταν ἡ ψυχὴ παύσῃ νὰ ἐπιζητεῖ τὴν δοκιμασίαν τῆς φθορᾶς καὶ τὴν ἐμπειρίαν τοῦ ὁρίου ὡς αὐτοσκοπόν, καὶ ὅταν ἀναγνωρίσῃ τὸν πόνον οὐχὶ ὡς ἀδικίαν, ἀλλὰ ὡς στάδιον παρελθόν, τότε ἀναφαίνεται ἐν αὐτῇ ἡ ῥοπὴ πρὸς ἀνάβασιν. Ἡ ζωή παύει νὰ βιῶται ὡς ἀντίθεσις πρὸς τὸ Θείον καὶ ἀρχίζει νὰ νοῆται ὡς προετοιμασία ἐπιστροφῆς.

Ἐκ τῆς μεταστροφῆς ταύτης ἐπακολουθεῖ ἡ ἔξοδος ἐκ τοῦ Γίγνεσθαι. Ἡ ἔξοδος οὐκ ἐστὶν φυγὴ οὐδὲ ἀπόδρασις, ἀλλὰ παῦσις τῆς ἀνάγκης περαιτέρω δοκιμῆς. Ὅταν ἡ ψυχὴ ἔχῃ ἐξαντλήσει τὴν ἐπιθυμίαν τῆς φθορᾶς καὶ παύσῃ νὰ ταυτίζη τὸν ἑαυτὸν μὲ τὸν χρόνον καὶ τὸ πάθος, τότε τὸ Γίγνεσθαι παύει νὰ εἶναι ὁ οἰκεῖος τόπος αὐτῆς.

Ἐν ταύτῃ τῇ ἐξόδῳ συντελεῖται ἡ μετατροπὴ εἰς Ἀγαθοδαίμονα. Οὐχὶ ὡς ἀλλοίωσις φύσεως, ἀλλ’ ὡς ἀποκατάστασις τῆς ἕξεως. Ἡ ψυχὴ παύει νὰ εἶναι δοκιμαζομένη καὶ μεταβαλλομένη, καὶ καθίσταται σταθερὰ κατὰ τὸν τρόπον τῆς ὑπάρξεως, συμφυὴς πρὸς τὴν ἁρμονίαν τοῦ παντός. Ὅ,τι ἦν ἐν αὐτῇ δυνατὸν ἐνεργοποιεῖται, καὶ ὅ,τι ἦν προσκαιρὸν ἀποτίθεται.

Ἡ κατάστασις αὕτη ὀνομάζεται Θέωσις, οὐχὶ ὡς ἀμοιβὴ ἢ ἔπαθλον, ἀλλὰ ὡς φυσικὴ ἀποκατάστασις τῆς ψυχῆς εἰς τὸν οἰκεῖον τρόπον τοῦ εἶναι. Ἡ ψυχὴ οὐ γίνεται Θεός κατ’ οὐσίαν, ἀλλὰ μετέχει τοῦ θείου τρόπου ὑπάρξεως κατὰ μέθεξιν καὶ συμφωνίαν. Ἡ Θέωσις δὲν ἀναιρεῖ τὴν διάκρισιν μεταξὺ Θεῶν καὶ ψυχῶν, ἀλλὰ τὴν τελειοῖ.

Διὸ καὶ ἡ βίωσις πλησίον τῶν Θεῶν νοεῖται οὐχὶ ὡς ἀνταμοιβὴ ἠθικῶν πράξεων, ἀλλὰ ὡς κατάστασις ὑπάρξεως. Ἡ ψυχὴ, ἀπαλλαγμένη τοῦ βάρους τῆς φθορᾶς καὶ τῆς ἐναντιώσεως, μετέχει τῆς ἁρμονίας οὐχὶ ἐξ ἀνάγκης, ἀλλ’ ἐξ ἐλευθέρας συμφωνίας. Ἐνταῦθα ὁ κύκλος τῆς ἀποστροφῆς καὶ τῆς ἐπιστροφῆς κλείεται, οὐχὶ διὰ καταναγκασμοῦ, ἀλλὰ διὰ πληρότητος.

[tanipteros]

ἘΠΙΛΟΓΟΣ
Περὶ Ἁρμονίας, ἐλευθερίας καὶ ἀνοικτῆς ἐπιστροφῆς
Ἐν τῷ τέλει τοῦ παρόντος δοκιμίου ἀναγκαῖον ἐστὶν νὰ ἐπαναφερθῇ συνοπτικῶς τὸ ὅλον σχήμα, καθ’ ὃ ἐξετέθη ἡ μεταφυσικὴ πορεία τῆς ψυχῆς ἐντός τοῦ Κόσμου. Ἡ ἀρχὴ τίθεται ἐν τῇ ἐπιθυμίᾳ, ἐξ ἧς ἀναφαίνεται ἡ κάθοδος εἰς τὸ Γίγνεσθαι· ἕπεται τὸ βίωμα τῆς φθορᾶς καὶ τοῦ πόνου, ἐξ οὗ δύναται νὰ γεννηθῇ ἡ λήθη τῆς προγενεστέρας ἐπιλογῆς· ἐκ τῆς λήθης ταύτης ἀναφύεται ἡ Κακία, ἥτις ὅταν στερεωθῇ καθίσταται στάσις ἐναντιώσεως· ἀλλ’ ἐν τῷ βάθει τῆς κακίας ἐγείρεται ἡ κρίσις, καὶ ἐκ τῆς κρίσεως δύναται νὰ ἀναφανῇ ἡ ἐπιστροφή. Οὕτως ὁ κύκλος οὐ κλείεται ὡς μηχανικὴ ἀνάγκη, ἀλλὰ παραμένει ἀνοικτὸς κατὰ τὴν ἐλευθερίαν τῆς ψυχῆς.

Ἐν τῷ φωτὶ τούτου τοῦ σχήματος καθίσταται φανερὸν ὅτι ἡ Κακία καὶ ἡ Ἀντιθεϊα εἰσὶ μὲν πραγματικὰ φαινόμενα, οὐ μὴν ὅμως ἀπόλυτα οὔτε αὐθύπαρκτα. Οὐκ ἀποτελοῦσιν ἀρχὰς ἀντιθέους, οὐδὲ ῥίζας ἰσοδυνάμους τῷ Ἀγαθῷ, ἀλλὰ στάδια καὶ ἕξεις γεννώμεναι ἐκ τῆς λήθης καὶ τοῦ πόνου. Ἡ πραγματικότης αὐτῶν ἀφορά τὸ βίωμα καὶ τὸν τρόπον ὑπάρξεως, οὐχὶ τὴν ὀντολογικὴν θεμελίωσιν τοῦ παντός.

Διὰ τοῦτο καὶ δικαιοῦται ἡ Ἀγαθότης τοῦ Θείου. Τὸ Θείον οὔτε αἴτιον Κακίας ἐστίν, οὔτε συμπαρασύρεται εἰς τὴν φθοράν, οὔτε ἀναιρεῖ τὴν ἐλευθερίαν τῆς ψυχῆς. Παραμένει ἀπαθὲς καὶ ἀμετάβλητον, πηγή ἁρμονίας καὶ μέτρον πάσης τάξεως, ἐν ᾧ ἡ κάθοδος καὶ ἡ ἐπιστροφή τῶν ψυχῶν νοοῦνται ὡς δυνατότητες καὶ οὐχὶ ὡς ἐπιβεβλημένα σχήματα.

Ἐντός ταύτης τῆς τάξεως οἱ δαίμονες ἀναφαίνονται ὡς ἀναγκαῖοι παράγοντες κοσμικῆς καὶ ψυχικῆς ἁρμονίας. Οὔτε ἀπλοὶ παρατηρηταί, οὔτε δεσπόται τῆς μοίρας, ἀλλὰ ζῶντες μεσίται καὶ ἐπιρροαί, δι’ ὧν ἡ ἕξις τῆς ψυχῆς φανεροῦται καὶ ὁ τρόπος τοῦ βίου λαμβάνει μορφήν. Δι’ αὐτῶν διατηρεῖται ἡ συνάφεια μεταξὺ τοῦ Θείου καὶ τοῦ Γίγνεσθαι, ἄνευ διασπάσεως καὶ ἄνευ συγχύσεως.

Ἐκ τούτων δὲ συνάγεται ὅτι ἡ ἐπιστροφή οὐκ ἐπιβάλλεται. Οὐκ ἔρχεται ὡς τιμωρία ἢ ὡς ἀμοιβή, οὐδὲ ὡς ἀνάγκη ἀδήριτος, ἀλλ’ ὡς δυνατότης ἀνοικτὴ, ἡ ὁποία ἀναφαίνεται ὅταν ἡ ψυχὴ παύσῃ νὰ ἀντιμάχεται καὶ ἀρχίσῃ νὰ ἀναμιμνῄσκεται. Ἡ ἐλευθερία τῆς ψυχῆς οὔτε ἐν τῇ καθόδῳ ἀναιρεῖται, οὔτε ἐν τῇ ἐπιστροφῇ καταργεῖται.

Διὸ καὶ ἡ τελικὴ θέσις τοῦ παρόντος δοκιμίου συνοψίζεται εἰς τὸ ἑξῆς ἀξίωμα, ὃ διατηρεῖ τὴν μεταφυσικὴν συνοχήν τοῦ παντός καὶ ἀποκλείει πᾶσαν δυϊστικὴν ἀπόγνωσιν:

οὐδεμία ψυχὴ ἀποκόπτεται ὀντολογικῶς ἀπὸ τὸ Θείον.

Ἐὰν καὶ δύναται νὰ πλανηθῇ, νὰ λησμονήσῃ καὶ νὰ ἐναντιωθῇ, οὐδέποτε παύει νὰ ἔχῃ τὴν πηγὴν ἐντός αὐτῆς. Καὶ ἐν ταύτῃ τῇ ἀνεξάλειπτον σχέσει ἐδράζεται ἡ ἐλπίς, οὐχὶ ὡς προσδοκία ἐξωτερικῆς σωτηρίας, ἀλλ’ ὡς βεβαιότης μεταφυσική, ὅτι ἡ ἁρμονία τοῦ παντός οὐδέποτε ῥήγνυται, ἀλλὰ πάντοτε ἀναμένει τὴν ἐλεύθερον συμφωνίαν τῆς ψυχῆς.